Айқап журналының бетінде қазақ совет поэзиясының алыбы
«Айқап» журналы: қоғамдық ойдың ұйытқысы (1911–1915)
ХХ ғасырдың басында, 1911 жылдың қаңтарынан 1915 жылдың қыркүйегіне дейін, Тройцк қаласындағы «Энергия» баспаханасында қазақ тілінде үздіксіз шығып тұрған «Айқап» журналы халқымыздың әлеуметтік-саяси өмірінде, әдебиет пен мәдениетті насихаттауда айрықша рөл атқарды. Ол — қазақтың тұңғыш қоғамдық-саяси және әдеби журналы.
«Айқап» сипаты жағынан жалпы демократиялық бағытта болғанымен, іс жүзінде Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев ұстанған ағартушылық идеялардың жалғасы ретінде қалыптасқан қазақтың қоғамдық ой-пікірін, әдебиетін, публицистикасын ілгерілеткен прогресшіл және демократиялық дәстүрлерді жалғастырып, дамытты.
Редакция, авторлар және орта
«Айқап» журналын ұйымдастырған және бас редактор болған — демократ жазушы Мұқаметжан Сералин. Ол журнал маңына өзімен пікірлес ақын-жазушыларды және қоғамдық қайраткерлерді топтастырды.
Журнал хатшысы 1911–1912 жылдары Әкірам Ғалимов, 1913–1914 жылдары Сұлтанмахмұт Торайғыров болды. Әр кезеңде тілші әрі автор ретінде Сәкен Сейфуллин, Бейімбет Майлин, Сәбит Дөнентаев, Спандияр Көбеев және басқа да қаламгерлер қатысып отырды.
«Айқап» атауының мәні және мақсат-ұстанымы
1911 жылғы 11-нөмірінде баспа алқасы «Айқап» сөзінің қазақтың төл сөзі екенін, оның ғасырлар бойы мәдениет пен білімнен кенже қалған халықтың өкінішін білдіретін ұғым ретінде алынғанын түсіндіреді. «Ай, қап!» — «сан соғып қалдық, енді ел қатарына қосылайық» деген серпіліске шақырған үн.
Әдебиет пен мәдениетке қосқан үлесі
Журнал бетінде кейін қазақ кеңес поэзиясының алыбына айналған Сәкен Сейфуллиннің алғашқы өлеңдері, Бейімбет Майлиннің тұңғыш мақалалары жарияланды, сондай-ақ Сәбит Дөнентаевтың бірқатар өлеңдері жарық көрді.
«Айқап» оқу-ағарту, жас ұрпақты тәрбиелеу, мәдениет тарату ісіне прогрестік әрі демократиялық тұрғыдан қарады. Бұл бағытқа Сералин өзі сияқты мұғалімдерді, жазушыларды, публицистерді тартты.
Оқу-ағарту және отырықшылық мәселесі
«Айқап» отырықшылыққа көшу идеясын мәдениет пен білім мәселелерімен байланыстыра үгіттеді. Мұқаметжан Сералин орыс халқының ғылымын, өнерін, тілін үйренудің маңызын атап өтіп, оны жүзеге асыру үшін мектеп ашу қажеттігін алға тартты.
Оның пайымдауынша, жалғыз 4–5 үйдің мектеп ашуға шамасы жетпейді; кедейдің баласын алысқа жіберіп оқытуға да жағдайы келмейді. Сондықтан бір жерге топтасып қоныстану — мектеп ұйымдастырудың және орыс-қазақ школын ашуды талап етудің шынайы жолы.
Түйін
«Келешек күнде жұрт қатарлы тұруымыздың тірегі — оқу».
Қоғамдық ұстаным
Оқуға талапкерлерге жұрт болып жәрдем бермейінше, оқығандар саны артпайды.
Практикалық қадам
Білім беру үшін оқу құралдарын шығару, әліппе жасау, жазуды біріздендіру қажеттігі көтерілді.
Қазақ әйелінің орны: теңдік, білім, ар-намыс
«Айқап» қазақ әйелдерінің қоғамдағы орнына жан-жақты тоқталды. «Адам баласының тәлім-тәрбиесі анадан басталады, бүкіл адамзатты тәрбиелеуші — ана» деген ойды алға шығарып, әйелдің отбасы мен қоғамдағы рөлін жоғары бағалады. Осы мәселені көтере отырып, езілген қазақ әйелдерінің арасынан да тілші-авторларды тартты.
Сахыпжамал Тілеубайқызының үндеуі
1911 жылғы №7 санында Сахыпжамал Тілеубайқызы қазақ қоғамының ер балаларды оқытып, қыз балаға жеткілікті көңіл бөлмеуін, қыздардың қалың малға сатылып, сүймеген адамына еріксіз ұзатылуын батыл әшкереледі. Оның «Қазақ қыздарының аталарына» атты мақаласындағы уытты сұрағы — сол дәуірдегі теңсіздіктің айнасы:
«Ер баланы оқытасыз да, бізді оқытпайсыз… Қыз оқыса бұзылады дейсіз. Оқу адамды бұза ма екен? Қыз бала түбінде ана болады. Ана надан болса, балаға жақсы өнеге бере ала ма? 14–15 жастағы қызды 50–60 жастағы шалға бересіз… Егер тең болса, 14–15 жастағы ұлдарыңызға 50–60 жастағы кемпірді неге алып бермейсіз?»
Бұл сөздер көп қыздың намысын қайрап, қоғамдық сананы селт еткізген өткір пікір ретінде қабылданды.
Әдет-ғұрып пен салт-сана: сын және жаңару
Журналдың ерекше көңіл бөлген бағыттарының бірі — әдет-ғұрып пен салт-сана мәселесі болды. «Айқап» қазақ тұрмысындағы кері тартатын, кемшілік тұстарды сынай отырып, елді озық ойға, жаңаруға, келешекке үндеді.
«Қазақтың қазіргі халі» секілді мақалаларда қоғамды кейін тартатын кесапаттың сырттан келмейтіні, оның өз ішіміздегі дау-жанжал, ұрлық, өтірік-өсектен тарайтыны, мұның бәрі кәсіпсіздік пен білімсіздіктен туындайтыны ашық айтылды.
Бейімбет Майлин 1913 жылғы №15 санында қыз ұзату тойы, өлімге ас беру сияқты рәсімдерде халықтың шамадан тыс шығынға бататынын сөз етіп, оның орнына оқу-ағарту ісін жолға қоюға, мектеп-медресе салуға қаржы жұмсауға шақырды.
Бала тәрбиесі туралы ойлар: тән мен жан тәрбиесінің бірлігі
Қазақ баспасөзінде бала тәрбиесіне арналған мақалалардың ішінде М. Жаңа Байбақтының ойлары да назар аударарлық. Ол адам баласының табиғаттағы өзге жаратылыстардан бір жағынан ақылды, өнерлі болғанымен, бір жағынан әлсіз әрі төзімсіз келетінін айтып, адамның адам болып қалыптасуы үшін көп күтім мен тәрбиенің қажет екенін алға тартады.
Негізгі қағида
Тән тәрбиесі қаншалық қажет болса, жан тәрбиесі де соншалық қажет. Тәрбие туған сәттен басталуға тиіс; «Баланы жастан, қатынды бастан» деген сөз осы мағынаға саяды.
Автор әр халықтың бала тәрбиесін әрқалай түсінгенін мысалға келтіреді: біреуі шаруашылыққа икемдеуді, енді бірі жауынгерлікке баулуды мақсат еткен. Қазақта да тәрбиенің қажет екені ертеден белгілі болғанымен, оның негізі толық айқындалмағанын, соның салдары қоғам күйінен көрінетінін меңзейді.
Үлгі мен орта: тәрбиенің өзегі
Бала еліктеу арқылы өседі: үйінде намаз оқылса — намазға, шылым тартылса — соған, домбыра тартылса — соған бейімделеді. Сондықтан тәрбиенің бірінші шарты — ата-ананың жақсы үлгі көрсетуге ұмтылуы.
Екінші шарты — баланы жасы жеткенде (шамамен 7 жас) еңбекке жалдатып жібермей, дін ілімін де, дүние білімін де үйренетін ортаға беру. Мақсат — иманы берік, ойы ояу, ұлтына пайдалы азамат қалыптастыру.
Таяқ емес, тәрбие
Мақалада мұғалім мен молданың баланы ұрып-соғу арқылы «үйретуін» қатаң сынайды: таяқ ақылды адамды тәрбиелемейді, керісінше ызаға булықтырып, жанын жаралайды. Дінді үйретуші пайғамбарлар ешкімді сабамағаны айтылып, оқытудағы қатігездік тәрбиені бұзатыны ескертіледі.
Көпсезімді оқыту: бес мүшені қатар тәрбиелеу
Адам білімді сыртқы бес мүшесі арқылы алады: көру, есту, иіскеу, тату, сезу. Оқытуда осының бәрін қатар іске қосу керек; біреуі дамып, біреуі назардан тыс қалса, балаға кемшілік болып қалады.
Мысалы, «қызғалдақ» сөзін тек «қызыл жапырақ» деп айтып өте шығу — тек естігенін ұмытпайтын балаға ғана әсер етеді. Ал оны көрсетіп, ұстатып, иіскетіп, қажетінде дәмін сездіріп түсіндіру — білімді ұмытылмастай етеді.
Оқытудың мақсаты — білімді баланың басына күштеп «тыға беру» емес, жеңіл жолмен жетелеп, өзіне іздету; ақылын кемелдендіріп, жүрегін тазалап, жақсыға құмар, жаманнан жиренетін мінез қалыптастыру.
Бұл ойлар газет-журнал бетінде қысқа айтылғанымен, шын мәнінде көлемді еңбекті қажет ететін, терең ғылым иелерінің талдайтын ауқымды тақырып екенін автордың өзі де аңғартады.