Алаштың ардақтысы
Тұлға • Алаш қозғалысы • Құқық
Жанша (Жаһанша) Досмұхамедов: заңгерлік жол, саяси күрес және тарихи тағдыр
Жанша (Жаһанша) Досмұхамедов — Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері, Алашорда үкіметінің мүшесі, Алашорданың Батыс бөлімшесінің төрағасы, кәсіби заңгер. Оның өмір жолы ХХ ғасыр басындағы қазақ қоғамының саяси жаңғыруымен, автономия идеясының пісіп-жетілуімен және азамат соғысы тұсындағы күрделі таңдаулармен тығыз байланысты.
Негізгі ой
- Мақсат: қазақ жұртының өзін-өзі билеу құқығын негіздеу, автономияны заңдық әрі саяси деңгейде қорғау.
- Тәсіл: келіссөз, құқықтық аргумент, уақытша басқару құрылымдарын ұйымдастыру, халықты зорлық-зомбылықтан сақтау.
- Трагедия: кеңестік қуғын-сүргін нәтижесінде екі рет тұтқындалып, ақырында ату жазасына кесілді; кейін ақталды.
Өмірі туралы деректер
Жанша Досмұхамедов 1887 жылы Орал облысы, Орал уезі, Жымпиты болысының №1 ауылында дүниеге келгені жиі айтылады. Дегенмен мұрағат құжаттарында туған жылы мен туған жеріне қатысты әртүрлі дерек кездеседі: бірқатар анықтамаларда 1886 жыл немесе өзге әкімшілік бөлініс атаулары беріледі. Бұл — сол дәуір құжаттарындағы өлшемдер мен атаулардың өзгеруімен, тіркеу мәдениетінің әркелкілігімен байланысты.
Білім жолы
- Оралдағы әскери-реалдық училищеде оқып, толық курсын тәмамдады.
- 1906 жылы стипендиат ретінде Мәскеу университетінің заң факультетіне түсіп, 1910 жылы бітірді (кей деректе оқу орны мен жылдары Петербормен байланыстырылады).
- Озық құқықтық оймен танысып, қазақ қоғамын дәстүрлі билік үлгісінен азаматтық-құқықтық жүйеге көшіру қажеттігін терең түсінді.
1917 жылғы Ақпан төңкерісіне дейін ол округтік сотта прокурордың орынбасары (товарищ прокурора) міндетін атқарған. Кей деректерде оның қызметі Том қаласымен байланыстырылып, 1911–1917 жылдары адвокаттық іспен айналысып, кейін Том округтік сотының прокурор орынбасары болғаны айтылады.
1917 жыл: съездер және ұлттық күн тәртібі
1917 жылы ол қоғамдық-саяси іске белсене араласып, Орал өңіріндегі қазақ съездеріне қатысады. Съездерде жер, дін, азық-түлік, жергілікті басқару секілді өзекті мәселелер талқыланып, нақты қарарлар қабылданды.
Бүкілресейлік мұсылман съезі (Мәскеу)
1917 жылғы 1–11 мамыр аралығында өткен съезде Жанша Досмұхамедов өзге қазақ делегаттарымен бірге қатысып, мұсылман істерін үйлестіретін Шура-и-Ислам комитеті төрағасының орынбасары болып сайланды.
Жалпықазақ съездері (Орынбор)
Шілдедегі съезде Орал облысынан Құрылтай жиналысына депутаттыққа ұсынылып, желтоқсандағы съезде Алашорда үкіметінің құрамына облыстардан тыс делегат ретінде енді.
Автономия жөніндегі екі ұстаным
Желтоқсандағы съезде автономия жариялау мәселесінде екі бағыт айқындалды: бір топ (Әлихан Бөкейханов бастаған) сақтықпен, жағдайды күте тұруды қолдаса, екінші топ (Халел және Жанша Досмұхамедовтер бастаған) автономияны дереу жариялау қажет деген ұстанымға келді.
1918 жыл: Мәскеу келіссөздері және Ойыл уәлаяты
1918 жылдың наурызында Жанша және Халел Досмұхамедовтер Мәскеуге барып, В.И. Ленин және И.В. Сталинмен келіссөз жүргізеді. Алашорданың съезд қаулыларын таныстырып, бірқатар шарттар ұсынады. Сол кезеңдегі маңызды нәтижелердің бірі — Кеңес үкіметі жанынан қазақ істерін қарайтын құрылым (қазақ комиссариаты) ашу мәселесін алға жылжытуы.
Ойыл уәлаяты (Жымпиты, 6 мамыр 1918)
Жымпитыда өткен IV Орал облыстық қазақ съезінде 7 адамнан тұратын Ойыл уәлаяты құрылып, Жанша Досмұхамедов оның Уақытша үкіметінің төрағасы болып сайланды. Уәлаятта атты милиция жасақталып, әскери даярлық курстары ашылып, шаруашылық құрылымдар ұйымдастырылды.
Көзқарас эволюциясы және ішкі пікірталас
Мәскеудегі келіссөздерден кейін оның Кеңес өкіметіне қатысты бағасында өзгерістер байқалады: ол қазақ автономиясы мәселесінде өзге биліктерге қарағанда Кеңес өкіметінің белгілі бір деңгейде диалогқа келгенін атап өтеді. Бұл пікір әріптестері арасында келіспеушілік туғызғаны да көрсетіледі.
Азамат соғысы: Батыс Алашорда және келіссөз саясаты
Азамат соғысы жылдары билік жиі ауысып, тұрақсыздық күшейген тұста Батыс Алашорда жетекшілерінің негізгі ұстанымы — қазақ жұртшылығын қорғау, қарулы қақтығыстардың қисынсыз тұзағына түспеу және жағдайды салмақпен бағамдау болды.
Ойыл уәлаятынан Батыс бөлімшеге
1918 жылғы қыркүйекте Уфада өткен шұғыл мәжілісте соғыс жағдайы мен қатынас жолдарының нашарлауына байланысты батыс өңірді басқару үшін Ойыл уәлаятының орнына Алашорданың бөлімшесі құрылды. Құрамына Б.Құлманов, Х.Досмұхамедов, Ж.Досмұхамедов және Е.Тұрмұхамедов кірді. Төраға болып Жанша Досмұхамедов сайланды.
Келіссөздердегі екі басты талап
- Өзін-өзі билеу құқығы және автономия қағидатын мойындату.
- Екі жақтың текетіресінің ортасында қалған халықты зорлық-зомбылық пен талан-тараждан сақтау.
Түркістан майданы өкілдерімен (атап айтқанда, М.Фрунзе) жүргізілген келіссөздер барысында Батыс Алашорда жетекшілерінен құралған делегация алдымен майдан штабына, кейін Мәскеуге жіберіледі. Делегация Батыс бөлімшенің іс-әрекеттері туралы баяндама-хат әзірлеп, оны Жанша Досмұхамедов В.И. Ленин, И.В. Сталин және Л.Д. Троцкийге өзі табыстағаны айтылады.
1920–1938: қызмет, ғылымға үлес және қуғын-сүргін
1920 жылы Батыс Алашорда бөлімшесі таратылғаннан кейін оның жетекшілері белгілі бір мерзім қазақ даласынан оқшауландырылып, қызмет орындары өзгереді. Жанша Досмұхамедов Мәскеуде Бас тоқыма өнеркәсібі басқармасында инспектор болып жұмыс істеп, кейін жолдамамен Ташкентке жіберіледі.
Ташкент кезеңі
- Түркістан Республикасы Халық шаруашылығы Орталық кеңесінің жүн-жұрқа бөлімін басқарды.
- Түркістан Республикасы ОАК қазақ бөлімінің хатшысы міндетін қоса атқарды.
- Қазақ зиялылары құрған мәдени-ағарту «Талап» қауымдастығына қатысып, қазақ тіліндегі алғашқы қылмыстық кодекс жобасын әзірлеуге атсалысты.
Кейін Қызылорда мен Алматыда әртүрлі қызметтер атқарып, 1930 жылы Мәскеуге ауысады. Сол жылы қазан айында тұтқындалып, 1932 жылы Воронежге бес жыл мерзімге жер аударылады. 1938 жылы қайта тұтқындалып, «үштіктің» шешімімен ату жазасына кесіледі. Кей дерек бойынша, 1989 жылы сот шешімімен ақталған.
Қысқаша түйін
Жанша (Жаһанша) Досмұхамедовтің өмірбаяны — білім мен құқыққа сүйенген қоғамдық қызметтің, автономияны көздеген саяси күрестің және кеңестік қуғын-сүргіннің қасіретті айғағы. Ол бір мезетте мәміле жүргізуге де, басқару құрылымын ұйымдастыруға да қабілетті қайраткер ретінде тарихта қалды.