Радионың бірінші табиғи қасиеті - жеделдігі
Радиохабардың қоғамдық мәні
Адамдар арасындағы қарым-қатынаста сөйлеу мен естудің маңызы айрықша. Осы екі қабілетті тоғыстырып, ақпарат тасымалына жол ашқан әрі миллиондаған адамның санасына бір мезгілде ықпал ете алатын радионың табиғаты да жаратылыстан, қоршаған ортадағы дыбыс құбылыстарынан бастау алады.
Жапырақ сыбдыры, құстың сайрауы, судың сылдыры, мотор шуы, музыка — мұның бәрі ауадағы тербелістердің адам құлағына жетіп, сана арқылы қабылдануы. Дыбыс адамның қауіпсіздігін қамтамасыз етіп қана қоймайды: көңіл-күй сыйлайды, рухани байытады, сана-сезімді өсіреді, жаңа межелерге жігерлендіреді; кейде жұбатады, дем алдырады, бір күйден екіншісіне ауысуға көмектеседі.
Радио адамның биологиялық және физиологиялық ерекшеліктерімен қатар ішкі жан дүниесін — психологиясын да ескеретін бұқаралық ақпарат құралдарының бірегейі.
Бұқаралық ақпарат құралы ретінде радионың болмысы табиғи заңдылықтар мен адам психологиясындағы қабылдау ерекшеліктеріне сүйенеді. Бір ғасыр ішінде радиожурналистика ғылымы дамып, негізгі ұстанымдары мен қағидаларын қалыптастырды. Радиоақпарат таратудың табиғатын сөз еткенде, зерттеулерде оның бірнеше негізгі қасиеті жиі аталады.
Радионың басты қасиеттері
1) Жеделдік
Радионың ең маңызды табиғи қасиеті — жеделдігі. Қалыптасқан БАҚ жүйесінде өзге бірде-бір құрал мұндай жылдамдықты тұрақты түрде қамтамасыз ете бермейді. Мысалы, газет жаңалықты оқырманға жеткізу үшін деректі жинау, теру, беттеу, көбейту және тасымалдау сияқты бірнеше күрделі кезеңнен өтеді. Соның салдарынан ақпарат бірнеше сағаттан бірнеше тәулікке дейін кешігіп жетуі мүмкін.
Телевизияда оқиға орнынан тікелей хабар тарату мүмкіндігі бар. Алайда ол көбіне қымбат техниканы, үлкен шығынды және ауқымды ұйымдастыруды қажет етеді. Сондықтан мұндай тәжірибе барлық телеарнаның қолынан келе бермейді әрі көбіне сирек, ірі жобалар аясында жүзеге асады. Осы олқылықтың орнын толықтыруда радио тәсілі жиі қолданылады: тікелей эфирде телефон арқылы ақпарат беру кең тарады.
Интернет ақпаратты жариялаған сәттен бастап әлемнің кез келген нүктесінен оқуға мүмкіндік береді, бірақ оның да өз шектеулері бар: тұтынушы сайтты тауып, қажетті дерекке жетуі үшін іздеуге уақыт жұмсайды және белгілі бір цифрлық дағды қажет болуы мүмкін.
Ал радиожурналист оқиға ортасында жүріп, көрген-білгенін тікелей эфирде баяндауға қабілетті. Соңғы жылдары ұялы байланыс технологияларының жедел дамуы бұл үрдіске жаңа тыныс беріп, радионың мүмкіндігін бұрынғыдан да арттырды. Төтенше жағдайлар кезінде де, спорт жарыстары сияқты жылдам өзгеретін оқиғаларда да тілші орталық студиямен байланысып, тікелей эфирде жұмыс істей алады.
Тез жеткізу
Ақпараттың оқиға орнынан бірден эфирге шығуы.
Икемділік
Қарапайым байланыс құралдарымен жұмыс істеуі.
Аз шығын
Тікелей эфирді ұйымдастыруда салыстырмалы үнемділігі.
Қазіргі байланыс технологиялары радионың тікелей эфирде, аз шығынмен ақпарат таратуына жол ашты. Осы тұрғыдан алғанда, жеделдік жағынан телевизия да, интернет те көбіне радионың алдына түсе алмайды. Радио ең жедел, ең икемді әрі салыстырмалы түрде аз шығынмен жұмыс істейтін бұқаралық құрал болып қала береді.
2) Қолайлылық
Радио тыңдарман үшін ерекше қолайлы. Оны тыңдау үшін арнайы уақыт бөлу немесе қосымша күш жұмсау міндетті емес: үй шаруасымен айналысып жүріп те, жұмыс үстінде де, тамақтанып отырып та, автокөлікте келе жатып та, серуен кезінде де радионы кедергісіз тыңдай беруге болады.
Радио әмбебап ақпарат таратуымен де құнды. Ауа райынан бастап маңызды саяси оқиғаларға дейін, төтенше жағдайлардың барысы мен қызықты деректер — бәрі әуе толқынында кезекпен беріліп жатады. Тыңдарман өзіне қажет хабарға зейінін күшейтіп, кей мәліметтерді екінші кезекке ысырып, сол сәттегі сұранысына сай ақпаратты іріктей алады.
Бәсекелестік және формат
- Бір радиостанция жедел ақпарат пен музыкаға басымдық береді.
- Екіншісі ескі әуендерді жаңғыртып, ностальгиялық аудиторияны тартады.
- Үшіншісі белгілі бір музыкалық бағытты (поп, рок, джаз т.б.) ғана ұсынады.
- Тағы бірі жасөспірімдерге бағытталып, сөйлеу стилі мен тәсілін соған бейімдейді.
Осылайша радио форматтары көбейіп, аудитория да түрлене түсті. Мұның бәрінде радионың табиғи қолайлылығы шешуші рөл атқарады.
3) Психологиялық әсер (эмоционалдық ықпал)
Радионың үшінші маңызды қасиеті — тыңдарманға психологиялық әсері, яғни эмоционалдық ықпалы. Есту қабілетіне сүйенетін радио адамның қиялы мен сезіміне ерекше әсер етеді және бұл ықпалды басқа БАҚ құралдары дәл сол қалпында қайталай бермейді. Адам табиғатынан естігенін көз алдына елестетеді. «Қиял жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» дейтін халқымыз үшін ой-санаға ықпал етудің мәні ерекше.
Қазақ қоғамының тарихи-мәдени тәжірибесінде ауызша дәстүрдің орны айрықша болған. Көшпелі-отырықшылық өмір салты қалыптастырған мәдени ортада сөзді сақтау, күйді тану, әуенді дәл жеткізу сияқты құндылықтар ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып отырды. Дала абыздарының көлемді жыр-дастандарды жатқа айтуы, суырыпсалма өнердің кең тарауы, бір күйдің жаңадан туып, екіншісінің оны сол сәтте қағып алып қайта орындауы — бәрі де есту арқылы қабылдау мәдениетінің тереңдігін көрсетеді.
Күйді шығарған адаммен қатар, оны бұзбай орындап, халыққа насихаттап таратқан орындаушының жауапкершілігі жоғары саналған. Бұл — дыбысқа, үнге, дәлдікке құрылған мәдениеттің белгісі.
Қорытынды
Радио — табиғи дыбыс құбылыстарынан бастау алатын, адам психологиясымен қабыса дамыған әрі қоғамға кең ауқымда әсер ете алатын бұқаралық ақпарат құралы. Оның жеделдігі, қолайлылығы және эмоционалдық ықпалы радионы бүгінгі ақпарат кеңістігінде де маңызды коммуникациялық арна ретінде сақтап отыр.