Түсініктердің қалыптасуы
Зерттеу құралдары: ұғымдар жүйесі және логикалық қатар
Ғылыми зерттеуде қолданылатын құралдарға түрлі процедуралар, әдістер, тәсілдер, методикалар, жүйелер және методологиялар кіреді. Бұл ұғымдар бір-бірімен байланысты логикалық қатар құрайды және зерттеудің қалай ұйымдастырылатынын, қандай әрекеттер арқылы нәтижеге келетінін нақтылайды.
Әдіс
Зерттеу барысында белгілі бір қорытынды алуға бағытталған, теорияға не практикаға сүйенетін бір немесе бірнеше математикалық немесе логикалық операциялардың түрі.
Процедура
Белгілі бір операциялар жиынтығының орындалуын қамтамасыз ететін іс-әрекеттердің реттелген жиынтығы.
Тәсіл
Зерттеу барысындағы бірнеше нысаналы әдістерді біріктіретін, құрылымы күрделірек әдіс.
Методика
Бір немесе бірнеше әдістер жиынтығына негізделген зерттеу жолдары; яғни әдістерді қолданудың нақтыланған тәртібі мен жиынтығы.
Методология
Зерттеу әдістері, жүйелері мен методтары туралы білімдердің тұтас жиынтығы, сондай-ақ олардың ғылыми танымдағы орны мен қызметін түсіндіретін көзқарастар жүйесі.
Жүйе
Күрделі құбылыстар мен процестерді зерттеу үшін қажет техникалық құралдар мен методикалардың жинақталған кешені.
Осы анықтамалар зерттеудің «нені істейміз?» және «қалай істейміз?» деген сұрақтарына әр деңгейде жауап береді: операция → процедура → әдіс/тәсіл → методика → жүйе → методология.
Түсініктер, теория және ғылымның логикалық құрылысы
Ғылыми танымның нәтижесі көбіне түсініктерді қалыптастырумен аяқталады. Ғылымның түсініктілігі мен дәлдігі аксиомалар, теоремалар және тұжырымдар арасындағы тығыз байланысқан, қатаң логикалық құрылым арқылы қамтамасыз етіледі.
Түсінік
Ғылыми білімнің негізгі «кірпіші»: құбылысты дәл сипаттайтын әрі басқа ұғымдармен байланысатын анықтама.
Теория
Түсініктердің кеңейтілген, жүйеленген түрі; заңдылықтарды түсіндіретін және болжау жасайтын тұтас құрылым.
Ғылым
Белгілі заңдылықтарға бағынатын түсініктер жүйесі; ол жай ғана фактілердің жинағы емес, оларды түсіндірудің тәсілі.
Мысал ретінде ғылыми теориялар
Кез келген ғылыми теория — Евклид геометриясы, Н.И. Лобачевский геометриясы, кванттық механика немесе қазіргі заманғы космогония — түсініктердің қалыптасуы мен жүйеленуінің айқын үлгісі бола алады. Түсініктердің қалыптасуы үздіксіз жүретін әрі күрделі үдеріс.
Ғылымды кумулятивті үдеріс деп тек «фактілердің жәй жиналуы» ретінде қарастыру жеткіліксіз: фактілер әдетте гипотезалар мен теориялар арқылы түсіндіріледі.
Парадигма ұғымы және ғылыми революциялар
Теориялардың ішінде белгілі бір кезеңде парадигмаға айналатын — яғни ғылыми қауымдастық үшін жалпыға ортақ, іргелі түсіндіру үлгісіне айналатын — бағыт болады.
Ньютон парадигмасы
Бір кезеңде Ньютонның аспан және жер денелерінің қозғалысы туралы теориясы парадигма ретінде қабылданып, механикалық процестерді зерттеген көптеген ғалымдар үшін негізгі бағдар болды.
Максвелл парадигмасы
Электрлік, магниттік, оптикалық және радиотолқындық процестерді зерттеген ғалымдар Д.К. Максвелл жасаған электромагниттік теорияға сүйеніп, оны түсіндірудің ортақ тіліне айналдырды.
Томас Кун: қалыпты және экстраординарлық кезеңдер
Ғылыми революцияларды талдау үшін «парадигма» ұғымын ғылымға енгізген америкалық ғалым Томас Кун (1922–1996) ғылыми дамудың ерекшелігін бұрынғы парадигманың жаңасына ауысуы ретінде сипаттайды. Бұл ауысу зерттеліп отырған процестерді жаңа, терең әрі күрделі түрде түсіндіруге көшуді білдіреді.
Қалыпты кезең — ғалымдар қолданыстағы парадигманы жеке және арнаулы мәселелерді шешуге пайдаланады.
Экстраординарлық кезең — жаңа парадигманы іздеу және қалыптастыру кезеңі.
Кезеңдерге бөлуге қатысты сын және толықтыру
Мұндай жіктеуде бір қауіп бар: жаңа парадигма бұрынғы зерттеулермен мүлде байланыссыз пайда болады деген тұжырымға келу оңай. Бұл жағдайда жаңа парадигманың қалай туындайтыны түсініксіз болып көрінуі мүмкін.
Алайда іс жүзінде парадигмаға қайшы келетін аномалиялық фактілер, сондай-ақ оларды талдау және бағалау сияқты процестер ғылымның қалыпты даму кезеңінің өзінде-ақ пайда болады.
Сондықтан ғылым дамуының аталған кезеңдерін бір-біріне үзілді-кесілді қарама-қарсы қою әрдайым негізді бола бермейді. Дәл осы тұс көптеген ғалымдардың тарапынан сынға ұшырап, пікірталас тудырды.