Атлантиканың Африка жағаларындағы тұздылығы мұхиттың қалыпты тұздылығына жуық
Африка аумағын геологиялық зерттеу тарихы
Африкадағы зоналық құрылым әсіресе материктің барынша тұтас әрі рельефі біршама біркелкі солтүстік бөлігінде айқын байқалады. Адамзат бұл құрлықты ерте кезеңдерден-ақ танып-біле бастаған: біздің заманымыздан көп ғасыр бұрын материктің жағалауы мен ішкі аудандарында Азия мен Солтүстік Африканың халықтары — финикиялықтар, египеттіктер, карфагендіктер — белсенді қатынас орнатқан.
Негізгі ой
Африканы зерттеу тарихы жағалау сызығын танып-білуден басталып, кейін материктің ішкі бөліктерін жүйелі түрде зерттеуге, ал XIX ғасырда ірі өзен алаптарын картаға түсіру арқылы басты географиялық мәселелерді шешуге ұласты.
Орта ғасырлардан Ұлы географиялық ашулар дәуіріне дейін
Ерте орта ғасырларда Шығыс және Солтүстік Африкаға Аравия түбегінен арабтар қоныс аударып, сауда және мәдени байланыстарды күшейтті. XV ғасырда португалдықтар Үндістанға апаратын теңіз жолын іздеу барысында Африка жағалауларын жан-жақты зерттеді. Бұл кезең кейінгі теңіз саудасының ұлғаюына және африкалық аумақтарды еуропалық державалардың отарлауының бастапқы сатысына айналды.
XVIII–XIX ғасырлар: ішкі аймақтарды игеру және ғылыми экспедициялар
XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Англия мен Франция материктің ішкі жағында бірқатар отарларды жаулап алды. Осы үдерістермен қатар ашылымдар мен зерттеулер де қатар жүрді. 1788 жылы ағылшындар Африканың ішкі бөліктерін ашуға жәрдемдесетін арнайы ассоциация құрды.
XIX ғасырдағы зерттеулердің айтарлықтай нәтижесі — Африканың ең ірі өзендері: Нигер, Ніл, Конго және Замбези алаптарын зерттеу арқылы негізгі географиялық мәселелердің шешілуі болды.
Д. Ливингстонның үлесі
Ағылшын ғалымы Д. Ливингстон Орталық және Оңтүстік Африканы зерттеуге зор үлес қосты. Ол 1840–1873 жылдары аралығында Атлант мұхитынан Үнді мұхитына дейін, сондай-ақ Кейптауннан экваторға дейін созылған ұлан-байтақ кеңістікті зерттеді.
В. В. Юнкердің зерттеулері
XIX ғасырдың екінші жартысында орыс ғалымы В. В. Юнкер Ніл мен Конго суайрығы аймағын зерттеу жұмыстарын жүргізді. Бұл бағыттағы деректер ішкі Африка табиғатын түсіндіруде маңызды болды.
XIX ғасырдың бірінші жартысында тұтас континенттің, сондай-ақ оның жекелеген бөліктері мен елдерінің географиясына арналған ірі жинақталған еңбектер дайындалды. Мұндай еңбектер экспедициялық материалдарды жүйелеуге және кең аумақтардың табиғи ерекшеліктерін салыстырмалы талдауға мүмкіндік берді.
Африканы қоршаған мұхиттар және жағалау ерекшеліктері
Африканың жағаларын Атлант және Үнді мұхиттары шайып жатады. Материктің батыс жағалауы салыстырмалы түрде аз тілімденген, оның бойымен ені тар (шамамен 100 км-ге дейін) материктік қайрандар созылады. Қайранның тік беткейі су асты үстірттеріне ұласып, олар шұңғымалармен бөлінеді.
Атлант мұхиты: түп бедері, қазаншұңқырлар және тұздылық
Атлант мұхиты Африка жағалауында ірі шығанақтардың бірі — Гвинея шығанағын түзеді. Орта Атлант жотасынан шығыста, Африканың қарсысында, тереңдігі 3000 метрден 7200 метрге дейін жететін Канар, Жасыл Мүйіс, Гвинея, Ангола, Кап және Агульяс қазаншұңқырлары орналасқан.
Ағыстардың әсері
Ағыстар жағалау маңындағы жоғарғы қабат суларының температуралық таралуына елеулі ықпал етеді: экватордан солтүстікке және оңтүстікке қарай температураның төмендеу заңдылығына түзету енгізеді. Суық ағыстар мен терең қабаттағы салқын судың көтерілуіне байланысты экватордан оңтүстікке қарайғы сулардың температурасы осы ендіктердегі орташа мәннен шамамен 5–7°С-қа төмен болуы мүмкін.
- 1 Оңтүстік Пассат ағысының бастауында тамыз айында су температурасы шамамен +22…+25°С.
- 2 Гвинея ағысы сулары шамамен +28°С-қа дейін жылынады.
- 3 Солтүстік-батыс жағалауда жылдық орташа температура шамамен 4–20°С, ал оңтүстік-батыста шамамен 15°С; қыста кей жерлерде +12°С-қа дейін төмендеуі мүмкін.
Африка жағалауындағы Атлант суларының тұздылығы, жалпы алғанда, мұхиттың қалыпты тұздылығына жуық. Алайда пассаттық шөлдерге, әсіресе Сахараға, қарсы жатқан акваторияда тұздылық 37‰-ке дейін жетеді. Азор аралдарынан оңтүстік-батысқа қарай тұздылық 37,9‰-ке дейін артып, бұл Дүниежүзілік мұхиттың ашық бөлігіндегі ең жоғары мәндердің бірі ретінде сипатталады.
Үнді мұхиты: қалыптасуы, жоталар және ағыс жүйелері
Африканың шығысы мен оңтүстік-шығысын шектейтін Үнді мұхитының солтүстік-батыс бөлігі Гондвананың ыдырауы нәтижесінде, бор дәуірінен кейінгі кезеңде қалыптасты. Бұл аймақ түбінің өте ойлы-қырлы болуымен және тереңдіктердің күрт ауысуымен ерекшеленеді.
Мұхиттың басқа бөліктерінен оның солтүстік-батыс бөлігін Аравия–Үнді су асты жотасы бөліп тұрады. Осы шектерде тереңдігі 500 метрден асатын қазаншұңқырлар бар: Сомали, Мадагаскар, Мозамбик. Қазаншұңқырларды бөліп тұратын су асты жоталарының шыңдарын жанартаулық және маржандық аралдар (Маскарен аралдары және т.б.) құрайды. Кейбір жоталар жер қыртысының материктік типіне жатады және ежелгі Гондвана құрылымдарының қалдықтары болып саналады.
Циркуляцияны анықтайтын факторлар
Үнді мұхитының солтүстік және солтүстік-батыс бөліктеріндегі ағыс жүйесін субэкваторлық және тропиктік белдеулердегі пассаттық және муссондық циркуляция айқындайды.
- Экватордан оңтүстікке қарай Африка жағалаулары бойымен Мозамбик және Иголы мүйісі бағытында жылы ағыстар өтеді. Иголы ағысы — Дүниежүзілік мұхиттағы ең тұрақты әрі күшті ағыстардың бірі.
- Бұл ағыстар Оңтүстік Пассат ағысынан қалыптасып, оңтүстік жарты шардың қыс мезгілінде Оңтүстік-Шығыс Африка жағалауларында судың температурасын +20°С-қа дейін және одан да жоғары деңгейге көтереді.
- Экватордан солтүстікке қарай муссондық Сомали ағысы әсер етеді: солтүстік жарты шардың жазында оңтүстік жарты шардан салыстырмалы түрде салқындау суды әкеледі, ал қыста солтүстіктен жылырақ су жеткізеді.
Жалпы алғанда, Үнді мұхитында 10° солтүстік ендіктен солтүстікке қарай судың температурасы жыл бойы үлкен тереңдіктерге дейін жоғары болып қалады. Ең жылы кезеңі — мамыр айы, бұл кезде су температурасы шамамен +27…+29°С. Африка жағалауларындағы судың тұздылығы, негізінен, 35–36‰ шамасында.
Қорытынды
Африканы зерттеу тарихы ғасырлар бойы үздіксіз жалғасып, жағалауды сипаттаудан бастап, материктің ішкі бөлігіне бағытталған ірі экспедицияларға дейін өрбіді. XIX ғасырда өзен алаптарын жүйелі зерттеу арқылы құрлықтың табиғи-географиялық құрылымын түсіндіретін негізгі тұжырымдар қалыптасты. Ал Африканы қоршаған Атлант пен Үнді мұхиттарындағы ағыстар, түп бедері, температура мен тұздылық сияқты көрсеткіштер жағалау табиғаты мен климаттық жағдайларды айқындайтын шешуші факторлар ретінде көрінеді.