Еркін экономикалық аймақтардағы біріккен кәсіпорындардың қызметі
Экономиканың интернационализациялануы: мәні және алғышарттары
Қазіргі кезеңде дүниежүзілік өндіргіш күштердің дамуы халықаралық еңбек бөлінісі, кооперацияның әртүрлі формалары және дамыған материалдық-техникалық негіз арқылы экономиканың интернационализациялануын объективті қажеттілікке айналдырды. Батыс экономистері бұл ұғымды өндірістің географиялық орналасуының рөлі, басқарудың халықаралық деңгейде ықпалы, капиталға қатысу дәрежесі сияқты факторлармен байланыстырады.
Тереңдеудің негізгі негізі
Интернационализацияның объективті негізі — халықаралық еңбек бөлінісінің тереңдеуі. Оның тарихи-логикалық алғышарттарына мемлекеттер арасындағы табиғи-географиялық ерекшеліктер, климат, пайдалы қазба қорлары, құнарлы жерлер, территория көлемі, халық саны және басқа да факторлар жатады.
Интернационализацияның негізгі формалары
Интернационализация феномені көбіне трансұлттық корпорациялар (ТҰҚ) қызметімен байланыстырылғанымен, оның басқа да маңызды формалары бар:
- Өндірістік қатынастардың дамуына ықпал ететін халықаралық экономикалық бірлестіктер мен одақтар.
- БҰҰ резолюцияларымен құқық берілген, ТҰҚ-тарға қарсы мақсатта ұйымдасқан өндіруші елдер ассоциациялары.
- Еркін экономикалық аймақтар.
- Мемлекетаралық немесе трансұлттық қаржылық-өндірістік топтар.
- Біріккен банктер түріндегі біріккен қаржылық институттар.
- Капитал қозғалысының формасы болып табылатын шетел инвестициялары.
- Қазіргі кезде ерекше мәнге ие форма — біріккен кәсіпкерлік.
Біріккен кәсіпкерліктің жедел дамуы және артықшылықтары
Тауар, технология және капитал алмасудың жаңа арналарының бірі ретінде біріккен кәсіпкерліктің тез дамуы әлемдік экономикадағы құрылымдық өзгерістерді көрсетеді. Бұл өзгерістер мемлекет саясатына, өндіріс технологиясына және нарықтық сұраныс сипатына байланысты өндіріс факторларының қайта бөлінуімен ұштасады.
Кооперацияның күрделенуі
Бүгінде біріккен кәсіпкерлік фирмааралық қатынастардың сан алуан формаларын қамтиды: біріккен кәсіпорын құрудан бастап, аймақтық және аймақаралық бірлестіктер аясындағы ірі интеграциялық жобаларға дейін.
Негізгі артықшылықтар
- Шетел нарығына төмен шығынмен және төмен тәуекелмен шығу.
- Мердігерлік және серіктестік байланыстар арқылы икемді басқару.
- Өндірістік қуаттарды түбегейлі қайта құрмай-ақ әріптестікке қосылу мүмкіндігі.
- Протекционистік тосқауылдарды айналып өтіп, халықаралық бағдарламаларға қатысу.
- Қабылдаушы елдегі жеңілдіктер мен субсидияларды пайдалану.
- Мақсаттарға жылдамырақ жетуге мүмкіндік беретін ұзақ мерзімді серіктестік қатынастар.
Біріккен кәсіпорындардың қағидаттары мен ұйымдық-құқықтық формалары
Экономикалық әдебиетте “біріккен кәсіпкерлік” ұғымы көбіне “біріккен кәсіпорын” формасы арқылы түсіндіріледі. Біріккен кәсіпорындардың құрылу мақсатына қарамастан, оларды ұйымдастыруда ортақ принциптер сақталады.
Ортақ принциптер
- 1 Біріккен кәсіпорын серіктестер активтерін біріктіру арқылы құрылады (ақша, ғимарат, жабдық, ноу-хау, зияткерлік меншік және т.б.).
- 2 Пайда мен тәуекел серіктестердің капиталдағы үлесіне сәйкес бөлінеді.
- 3 Қызмет қабылдаушы елдің заңнамасына сәйкес жүзеге асырылады.
- 4 Басқару жауапкершілігі капиталдағы үлеске сай бөлінеді.
- 5 Басқару арнайы құрылған басқару органдары арқылы жүргізіледі.
Әлемдік тәжірибедегі формалар
Біріккен кәсіпорындар акционерлік қоғам, серіктестік немесе келісімшарттық кәсіпорын формасында құрылуы мүмкін.
Қазақстандағы ерекшелік
Қазақстанда біріккен кәсіпорындар көбіне акционерлік емес формаларға сүйенетін “симбиоз” сипатында қалыптасады. Осыған байланысты акционерлік компаниялар туралы заңнаманы нақты талдау және оны қолданудың айқындығын күшейту өзекті.
Серіктестердің мақсаттары: қазақстандық және шетелдік мүдделер
Қазақстандық серіктестер үшін
- Өнім мен саланың бәсекеге қабілеттілігін арттыру.
- Қосымша қаржы және материалдық ресурстар тарту.
- Алдыңғы қатарлы техника мен технологияны енгізу.
- Серіктестің тауарлық белгісін пайдалану арқылы өткізуді жақсарту.
- Менеджмент пен кадрларды басқаруда тәжірибе алу.
- Коммерциялық тәуекелді бөлісу.
Шетелдік серіктестер үшін
- Жаңа нарыққа шығу және оны ұзақ мерзім игеру.
- Өндірістік шығындарды азайту (еңбек шығыны, қайта орналастыру тиімділігі).
- Ресурстарға қол жеткізу (шикізат көздері, өндірістік база).
- Қазақстандағы салыстырмалы түрде қолайлы құқықтық және реттеуші жағдайларды пайдалану.
Бұдан бөлек, ерекше мотивтер де кездеседі: тарихи-отбасылық байланыстар, бір ұлттық құрылтайшылар, экологиялық факторлар немесе елдің имиджін күшейту сияқты әлеуметтік-психологиялық себептер.
Шешім қабылдауда ескерілетін факторлар
Біріккен кәсіпорын құру туралы шешім қабылдағанда өндірістік-технологиялық әлеует, ресурстарды пайдалануға рұқсат, нарық тартымдылығы, нарық сыйымдылығы, салыстырмалы пайдалылық, нарыққа кіру шектеулері, бәсекелестер саны және өткізу жүйесін ұйымдастыру сияқты көрсеткіштер кешенді бағалануы тиіс.
Құқықтық қамтамасыз ету: Қазақстандағы нормативтік негіз
Біріккен кәсіпорын құру және оны жүргізу барысында серіктестер ең алдымен құқықтық мәселелермен бетпе-бет келеді. Сондықтан Қазақстанда біріккен кәсіпорындарды құру мен дамытудың құқықтық қамтамасыз етілуін жүйелі қарастыру қажет.
Ұйымдық анықтама
Біріккен кәсіпорындар — Қазақстан Республикасы аумағында қазақстандық және шетелдік кәсіпорындардың, фирмалардың, ассоциациялардың және басқа ұйымдардың қатысуымен құрылған, өз атынан шаруашылық қызмет жүргізетін заңды тұлғалар. Оларға өндірістік кәсіпорындар, сауда фирмалары, енгізу және сервистік қызмет көрсету ұйымдары кіреді.
Құқықтық режим
Қазақстан аумағында шетел инвестициясымен құрылған кәсіпорындардың қызмет режимі, ұйымдық-құқықтық формалары, құрылу және жабылу тәртіптері 1997 жылғы 19 маусымдағы “Қазақстан Республикасындағы шетел инвестициялары туралы” Заңымен және басқа да нормативтік құқықтық актілермен айқындалады.
Қазақстандағы біріккен кәсіпорындар: 2002–2004 жылдар динамикасы
Экономикадағы қиындықтарға қарамастан, Қазақстан аумағында тіркелген біріккен және шетел кәсіпорындарының саны жыл сайын өсіп отырды. 2004 жылғы 1 қаңтардағы дерек бойынша 5444 біріккен кәсіпорын тіркелген, бұл 2002 жылмен салыстырғанда шамамен 1,5 есе жоғары.
2004 ж. құрылымы
- Ірі
- 191
- Орта
- 206
- Кіші
- 5147
Бұл көрсеткіштер елде шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға салыстырмалы түрде қолайлы жағдай бар екенін аңғартады.
Салалық шоғырлану (2004)
Тіркелген кәсіпорындардың басым бөлігі сауда және жөндеу, өңдеу өнеркәсібі, сондай-ақ қозғалмайтын мүлік операциялары салаларына тиесілі.
Аймақтық таралу және инвестициялық тартымдылық
Сарапшылар бағалауы бойынша инвестиция үшін неғұрлым қолайлы аумақтарға Алматы және Астана қалалары, сондай-ақ Оңтүстік Қазақстан, Алматы, Атырау, Қарағанды, Шығыс Қазақстан облыстары жатады. 2004 жылы тіркелген 5444 кәсіпорынның 53%-і Алматы қаласында шоғырланған (2867 кәсіпорын).
Бірқатар өңірлерде 2003 жылы төмендеу байқалғанымен, 2004 жылы өсім қайта қалпына келді. Бұл инвестициялық ахуалдың жақсарғанын көрсетеді.
Жұмыспен қамту және еңбекақы қоры
Біріккен кәсіпорындар санының артуы жұмыспен қамтудың өсуіне ықпал етеді. 2004 жылы біріккен және шетел кәсіпорындарында жұмыс істейтіндердің тізімдік саны 346 072 адамға жетті, ал еңбекақы қоры 180 972,2 млн теңгені құрады.
Жалпы көрсеткіштер (2002–2004)
| Жыл | Жұмысшылар саны | Еңбекақы қоры, млн тг |
|---|---|---|
| 2002 | 291 672 | 115 705,4 |
| 2003 | 314 690 | 144 255,2 |
| 2004 | 346 072 | 180 972,2 |
Тізімдік құрамға тұрақты, маусымдық және уақытша (бір күннен артық) жұмысқа қабылданған қызметкерлер кіреді; нақты жұмыс істейтіндермен қатар, ресми тіркелгендер де есепке алынады.
Өңірлер бойынша айқын көрінетін мысалдар (2004)
Еңбекақы қорына табиғи нысандағы төлемдер де кіреді. Динамика өсімі біріккен кәсіпорындардың әлеуметтік-экономикалық әсерін көрсетеді.
Қаржыландыру және экономикалық қамтамасыз ету мәселелері
Біріккен кәсіпорындардың қызметі мен құрылуын экономикалық тұрғыдан қамтамасыз ету үшін, ең алдымен қаржыландыру мәселелері қарастырылады. Оларға қаржыландыру көздерін қалыптастыру, жарғылық капиталдағы салымдар арақатынасы, салық салу және тиімділікті бағалау көрсеткіштері жатады.
Қаржыландыру көздерінің базалық тобы
Біріккен кәсіпорынды қаржыландырудың негізгі көздерінің бірі — жарғылық қорға енгізілетін ақша салымдары. Бұған қоса, активтердің басқа түрлері де (жабдық, ғимарат, технология, ноу-хау, зияткерлік меншік) капитал салымы ретінде қарастырылуы мүмкін.