Өндіріс шығындарын жіктеу
Шығындар ұғымы және басқару есебіндегі рөлі
Шығындар — басқару есебінің негізгі объектілерінің бірі. Бұл күрделі әрі көпқырлы құбылыс болғандықтан, шығындарды тиімді басқару үшін оларды белгілі бір белгілер бойынша жүйелі түрде жіктеу қажет.
7 «Тауарлы-материалдық қорлардың есебі» атты бухгалтерлік есеп стандарттарына (7 БЕС) сәйкес шығындар әртүрлі өлшемдер бойынша топтастырылады. Бұл жіктеу есепті ұйымдастыруға да, талдау мен бақылауға да қызмет етеді.
7 БЕС бойынша шығындарды жіктеу
Пайда болу орны бойынша
Шығындар өндіріс, цех, учаске, құрылымдық бөлімшелер деңгейінде қарастырылады. Бұл тәсіл жауапкершілік орталықтары бойынша есепті ұйымдастыруға және өнімнің (жұмыстың, көрсетілетін қызметтің) өндірістік өзіндік құнын анықтауға қажет.
Шығынды көтерушілер (өнім түрлері) бойынша
Шығындар өнім түрлері, жұмыстар немесе көрсетілетін қызметтер бойынша топтастырылады. Негізгі мақсат — өнімнің өзіндік құнын дұрыс есептеу.
Өзіндік құнға жатқызу тәсілі және шығын түрлері бойынша
Экономикалық элементтер бойынша
Бұл жіктеу өнім өндірісіне нақты не жұмсалғанын көрсетеді. 7 БЕС бойынша негізгі экономикалық элементтер:
- материалдық шығындар;
- еңбекті өтеуге жұмсалатын шығындар;
- аударымдар;
- құралдардың тозуы (амортизация);
- басқа да шығындар.
Калькуляция баптары бойынша
Өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құнын есептеу үшін қолданылады. 7 БЕС бойынша негізгі баптар:
- материалдар;
- еңбекті өтеу;
- ақша аударымдар (аударымдар);
- қосымша шығыстар.
Негізгі және қосымша шығындар
Негізгі шығындар
Өндірістің технологиялық процесімен тікелей байланысты шығындар. Мысалы: шикізат пен негізгі материалдар, қосалқы материалдар және технологиялық процеске тікелей қатысты басқа шығындар.
Қосымша шығындар
Өндірісті ұйымдастыруға, оған қызмет көрсетуге және басқаруға байланысты пайда болатын шығындар. Бұл топқа, әдетте, цехтық, жалпы өндірістік және әкімшілік сипаттағы шығындар кіреді.
Тікелей және жанама шығындар
Шығындардың тікелей немесе жанама болып бөлінуі салалық ерекшеліктерге, өндірісті ұйымдастыруға және өзіндік құнды калькуляциялау тәсіліне тәуелді. Кейбір салаларда (мысалы, көмір өнеркәсібі мен энергетикада) шығындардың басым бөлігі тікелей ретінде қарастырылады.
Тікелей шығындар
Белгілі бір өнім түрін өндіруге тікелей қатысты және оның өзіндік құнына тура енгізілетін шығындар (шикізат, негізгі материалдар, кейбір аударымдар және т.б.).
Мысал: автомеханиктің еңбекақысы — автосервис бөлімшесінің тікелей шығыны; автомобильді бояу цехында қолданылатын бояудың құны — бояу цехының тікелей шығыны.
Жанама шығындар
Жеке өнім түрлерінің өзіндік құнына тікелей енгізілмейтін және шартты түрде бөлінетін шығындар. Олар көбіне бірнеше өнімге немесе бөлімшеге ортақ болады.
Мысал: жарнамаға кеткен шығындар — кәсіпорын бөлімшелерінің көпшілігі үшін жанама шығын болып саналады.
Бір шығынның рөлі өзгеруі мүмкін
Бір шығын бір бөлімше үшін тікелей, ал екіншісі үшін жанама болуы ықтимал. Мысалы, зауыт менеджерінің еңбекақысы кейбір бөлімшелер үшін қосымша (жанама) шығын ретінде көрінуі мүмкін, бірақ бүкіл зауыт деңгейінде ол тікелей шығын ретінде қарастырылуы мүмкін.
Құрамы бойынша: бірэлементті және кешенді
Бірэлементті шығындар
Бір ғана элементтен тұратын шығындар: еңбекақы, материалдар, ақша аударымдар.
Кешенді шығындар
Бірнеше элементтен тұратын шығындар. Мысалы, цехтық шығыстар құрамына персонал еңбекақысы, аударымдар, материалдар, амортизация және басқа да шығындар кіруі мүмкін.
Өндіріс көлеміне байланысты: өзгермелі және тұрақты
Өзгермелі шығындар
Өндіріс көлемі өзгерсе, мөлшері соған пропорционалды өзгеретін шығындар (өндірістік жұмысшылардың еңбекақысы, технологиялық энергия, отын және т.б.). Өндіріс көлемі 10% өссе, жалпы өзгермелі шығындар да шамамен 10% өседі.
Мысал: өндіріс 100 бірліктен 200 бірлікке өссе, жалпы өзгермелі шығын 1000 теңгеден 2000 теңгеге дейін ұлғаюы мүмкін. Ал өнім бірлігіне шаққанда өзгермелі шығын, әдетте, тұрақты болып қалады.
Тұрақты шығындар
Өндіріс көлемінің өзгеруіне тікелей тәуелді емес шығындар (жылыту, жарықтандыру, амортизация, жалға алу, жарнама және т.б.). Көлем 10% өссе немесе азайса да, жалпы тұрақты шығындар көбіне өзгеріссіз қалады, бірақ өнім бірлігіне шаққандағы үлесі өзгереді.
Өндіріс көлемі ұлғайған сайын өнім бірлігіне шаққандағы тұрақты шығын төмендейді, соның нәтижесінде өнімнің өзіндік құны да кемуі мүмкін.
Шартты-өзгермелі және шартты-тұрақты түсінігі
Практикада өзгермелі және тұрақты шығындар кейде шартты-өзгермелі немесе шартты-тұрақты деп аталады. Себебі шығындар әртүрлі тұрғыдан қарастырылғанда қосарлы рөл атқаруы мүмкін: жалпы сома көлемге тәуелді болуы ықтимал, ал бірлікке шаққанда салыстырмалы түрде тұрақты болуы мүмкін (немесе керісінше).
Өндіріс шығындарын өзге белгілер бойынша жіктеу
| № | Жіктеу белгісі | Топтар |
|---|---|---|
| 1 | Өндіріс процесіндегі экономикалық рөлі | негізгі; қосымша |
| 2 | Өзіндік құнға жатқызу тәсілі | тікелей; жанама |
| 3 | Құрамы (біртектілігі) | бірэлементті; кешенді |
| 4 | Өндіріс көлеміне тәуелділігі | өзгермелі; тұрақты |
| 5 | Пайда болу мерзімділігі | ағымдағы; біржолғы |
| 6 | Өндіріс процесіне қатысуы (басқару міндеттері бойынша) | өндірістік; әкімшілік; коммерциялық |
| 7 | Тиімділігі | өндірістік (жоспарланатын); өндіргіш емес (жоспарланбайтын) |
| 8 | Бақылану (реттелу) мүмкіндігі | реттелетін; реттелмейтін |
| 9 | Орташалау дәрежесі | жалпы; орташа (бірлікке шаққандағы) |
| 10 | Шығындарды жатқызу тәртібі (пайда генерациялау кезеңі бойынша) | өнімге; кезеңге |
Мерзімділігі мен мақсаттық бағыты бойынша
Ағымдағы және біржолғы
Ағымдағы шығындар — жиі қайталанатын шығындар (шикізат, материалдар). Біржолғы шығындар — бір мәрте төленетін немесе сирек кездесетін шығындар (еңбек демалысы төлемі, күрделі жөндеу және т.б.). Олар бекітілген смета мен тәртіпке сай кезең-кезеңімен өнімнің өзіндік құнына енгізілуі мүмкін.
Өндірістік, әкімшілік және коммерциялық
Өндірістік шығындар — тауарлық өнімді дайындауға байланысты және өндірістік өзіндік құнды құрайды. Әкімшілік шығындар — жалпы басқару мен әкімшілік мақсаттарға қатысты. Коммерциялық (өткізу) шығындар — өнімді сатып алушыға өткізуге байланысты.
Тауарлық өнім түсінігі
Тауарлық өнім — техникалық бақылау қабылдаған және қоймаға тапсырылған дайын бұйымның құны. Ол кәсіпорынның өз материалынан да, тапсырыс берушінің материалынан да жасалуы мүмкін. Сондай-ақ басқа жаққа босатылған жартылай өнімдер мен негізгі құрал-жабдықтарды толықтыруға жіберілген өнімдер де осы санатта қарастырылады.
Тиімділігі және бақылану мүмкіндігі бойынша
Өндірістік (жоспарланатын) және өндіргіш емес
Өндірістік (жоспарланатын) шығындар — тиімді технология мен дұрыс ұйымдастыру жағдайында, белгіленген сападағы өнім өндірісіне кететін шығындар. Өндіргіш емес (жоспарланбайтын) шығындар — технология мен ұйымдастырудағы кемшіліктердің салдары, мысалы, іркілістерден туындайтын шығындар.
Реттелетін және реттелмейтін
Реттелетін шығындар — атқарушы олардың деңгейіне елеулі әсер ете алатын шығындар (мысалы, цех деңгейінде шикізат шығынын бақылау). Реттелмейтін шығындар — белгілі бір қызметкер тікелей ықпал ете алмайтын шығындар (мысалы, дайындық учаскесінің шебері конструкторлық бөлім қызметкерлерінің еңбекақысына әсер ете алмайды).
Жалпы және орташа, өнімге және кезеңге жатқызылатын шығындар
Жалпы және орташа шығындар
Жалпы шығындар — өндірілген өнімнің барлық көлеміне қатысты. Орташа шығындар — өнімнің бір бірлігіне шаққандағы шығын.
Өнімге және кезеңге
Өнімге жатқызылатын шығындар өнімнің өзіндік құнына енгізіледі (көбіне тікелей шығындар). Кезеңге жатқызылатын шығындар — кезең шығыстары: жалпы және әкімшілік шығыстар, өткізу шығыстары, сыйақы бойынша шығыстар (көбіне жанама шығындар).
Басқару есебіндегі шығындарды жіктеудің қолданылуы
Басқару есебінде шығындарды жіктеу нұсқалары көп және олар нақты басқару міндетіне тәуелді. Негізгі міндеттер мыналар:
- өндірілген өнімнің өзіндік құнын есептеу, қорлар мен алынған пайданың құнын бағалау;
- басқару шешімдерін қабылдау және жоспарлау;
- жауапкершілік орталықтарының өндірістік қызметін бақылау және реттеу.
Осы міндеттерді сапалы орындау үшін шығындарды жоғарыда қарастырылған өлшемдер бойынша жүйелеу — басқарушылық есептің тәжірибелік өзегі болып саналады.