Қазақстанда құрылыс материалдарын жасайтын өндіріс құру Кеңес үкіметі кезінде жүзеге асты
Реферат
Қазақстандағы өнеркәсіп салаларының дамуында 1940 жылдан бастап айқын құрылымдық өзгерістер байқалды. Ең алдымен, ауыр өнеркәсіптің (А тобы) күшеюі республика өндірісінің кешенді өсуіне негіз қалады: электр энергетикасы 200 еседен аса, металл өңдеу 150 есе, химия өндірісі 130 есе артты.
Қарағанды көмір бассейні: өндіріс, техника және нарық
1933 жылы Орталық Комитетке берілген есепте Қарағанды көмір бассейніндегі өндірістің жағдайы нақты сипатталды: трест құрамында 7 кен орнына біріктірілген 20 шахта жұмыс істеді. Алайда олардың тек 13-і ғана тұрақты түрде тазартылған көмір берді, ал қалғандары күрделі жұмыс нәтижесінде ғана өнім шығарды немесе мүлде бере алмады. Бұл деректер техникалық жарақтанудың төмен деңгейін көрсетті.
Техникалық қайта жарақтандыру жүргізіліп, желдеткіштер орнатылды, шахтаішілік көлік жүйесі кешенді түрде құрылды. Соның нәтижесінде еңбек өнімділігі артып, 1941 жылы көмір өндіру көлемі жылына 7 млн тоннаға жетті.
Осы кезеңде Қарағанды көмірі ел экономикасын көтеруде маңызды рөл атқарды: өнім Оралға, Орта Повольжьеге, Орынборға, Куйбышев облысына, Башқұртстанға жөнелтілді. Ал Қарағандының кокстелетін көмірін Магнитогорск комбинаты пайдаланды. 1937 жылы Қарағанды көмірінің 1 тоннасы 7 сом болды.
Мұнай өндірісі: Доссор, Мақат және Ембі өңірі
Бірінші бесжылдыққа дейін Қазақстандағы мұнай өндірудің негізгі орталықтары Доссор мен Мақат болды, ал барлау жұмыстары қатар жүргізілді. Доссорда өндірілген мұнай екі құбыр арқылы теңіз жағалауындағы Ракуша станциясына айдалды. Мұнда 9 млн пұт мұнай құйылатын қойма орналасты.
Кейін мұнай ұзындығы 15 шақырым құбыр арқылы тереңдетіліп отырғызылған кемеге жеткізілді. Бұл тасымалдау өте қымбатқа түскендіктен, Орал өзенінің сағасынан Гурьевке қолайлы қатынас жасап, темір жол салу жөнінде ұсыныстар күшейді.
Өңдеу инфрақұрылымы
Ембі мұнайы сол кезеңде негізінен Волга бойындағы зауыт трестерінде өңделді: Ярославль маңындағы Константиновскіде және Новгород маңындағы Варинскіде.
- Константиновскіде (1926–1927): қуаты 12 млн пұт болатын жаңа қондырғылар орнатылды.
- Варинскіде: қуаты 8 млн пұт керосин батареясы іске қосылды.
- 1928–1929 жылдың соңында Ембі өңірі жылына 20 млн пұт мұнай өндіру әлеуетіне жетті.
Барлау жұмыстарының күшеюі
Өнеркәсіп комитеті Ф.И. Голощекинге жолдаған мәліметте Орал–Ембі ауданындағы 1928–1933 жылдардағы терең барлау бұрғылауы 1928–1929 жылдармен салыстырғанда айтарлықтай кеңейгені атап өтілді: бұрғыланатын аумақ ұлғайып, барлау белсенді жүргізілді.
Түсті металлургия: қиындықтар, серпін және жаңа орталықтар
Түсті металлургияны дамыту алғашқы кезеңде әлеуметтік-экономикалық және мәдени артта қалушылыққа байланысты елеулі қиындықтарға тап болды. Мысалы, 1932 жылы Риддердегі тау-кен шаруашылығы апаттық жағдайға жетті: кен байыту фабрикасы қуатының тек 50% деңгейінде жұмыс істеді, құрал-жабдықтың бір бөлігі әбден тозды, ал байыту сапасы төмендеп, металл бөліп алу көлемі азайды.
Сонымен қатар Ащысай полиметалл комбинаты іске қосылған жылдары Шымкент қорғасын зауытының құрылысы басталып, 1934 жылдың қаңтарында зауыт пайдалануға берілді. Қысқа мерзімде өндіріс жоғары механикаландырылған жабдықтармен қамтамасыз етілді. Кейбір технологиялық шешімдер сол кезеңдегі жетекші қорғасын зауыттарымен деңгейлес болды.
1929–1930 жылдары елдегі ең ірі мыс орындарының бірі — Қоңырат кені ашылып, игеріле бастады. Кеннің ірі қоры және салыстырмалы түрде жер бетіне жақын орналасуы оны ашық әдіспен өндіруге мүмкіндік берді. Бұл Балқашта мыс қорыту зауытын салудың негізіне айналды. Кен орнын геолог М.П. Русаков ашқан, бастапқы қор 350 000 тонна деп бағаланды.
1940 жылы аса маңызды ресурстарды игерудің тірегіне айналған Жезқазған комбинаты іске қосылды. Риддер комбинатында металл өндіру жолға қойылып, Зырянов комбинаты кеңейтілді. 1938 жылы ұзаққа созылған құрылыс пен қайта құрудан кейін Ертіс мыс қорыту зауыты жұмысын бастап, Березов кенішінің қуаттылығы артты.
Әлеуметтік әсер
Бұрынғы артта қалған аудандарда түсті металлургия кәсіпорындарының салынуы Қазақстанда терең әлеуметтік-экономикалық қайта құрулардың жүзеге асуына ықпал етті: жаңа өндірістік және мәдени орталықтар қалыптасты, жұмысшы табы нығайды, техникалық интеллигенцияның пайда болуына жағдай жасалды.
Өндірістік қордың өсуі және жаңа кәсіпорындар
1932–1939 жылдар аралығында Қазақстан өнеркәсібінің негізгі өндірістік қоры 322 есе өсті. Алматы, Семей, Шымкент және басқа қалаларда кірпіш зауыттары, алғашқы тігін және аяқ киім фабрикалары, тері, қант, жеміс, ет зауыттары мен комбинаттары іске қосылды. Балқаш пен Шымкентте мыс және қорғасын зауыттары салынды.
Индустрияландырудың шектеуі
Алайда Қазақстанға толыққанды индустриялы ел бейнесін беру үшін металл қорыту кәсіпорындарымен қатар ауыр өнеркәсіп машиналарын, түрлі аспаптар мен күрделі технологиялық жабдықтарды шығаратын өндірістер қажет болды. Мұндай кәсіпорындар Қазақстанда негізінен Ұлы Отан соғысы жылдарында, батыстан шығысқа өндірісті көшіру үдерісімен байланысты түрде ғана пайда бола бастады және көбіне қару-жарақ бағытындағы зауыттар ретінде қалыптасты.
Химия және құрылыс материалдары өндірісі
Химия өнеркәсібі жоспары
- Ақтөбеде комбинат салу жоспарланды.
- Қандыағаш станциясы маңында фосфор рудасынан кен өндіру қолға алынды.
- 1931 жылы Ақтөбеде жылына 200 тонна өнім беретін күкірт қышқылы зауыты және 40 тонна перцемитат өндіретін цех салу көзделді.
Қазақстанда құрылыс материалдары өндірісін құру Кеңес өкіметі кезінде жүйелі түрде жүзеге асты. Алғашқы жылдары бұл бағыт аса қажет деп бағаланбады: индустрияландырудың басында бар болғаны 3 кірпіш зауыты жұмыс істеді.
Құрылыс материалдарын шығаратын кәсіпорындарды ұйымдастыру 1931 жылдан басталды. Алматы, Шымкент, Петропавл, Семей және басқа қалаларда ірі кірпіш зауыттарының құрылысы шикізат дайындайтын механикалық престерді орнатудан және кірпіш күйдіретін сақиналы пештерді салудан өрбіді. Кейін әк, гипс және өзге де материалдар өндірісі қосылды.
1935 жылғы база
- Кірпіш зауыты
- 50
- Алебастр
- 30
- Әк
- 30
- Қамыс дайындау
- 14
1939 жылғы өсім
1939 жылы кірпіш шығару 1932 жылмен салыстырғанда 4 есе артты.
Ағаш өңдеу
Ағаш өңдейтін өндірістердің қуаттылығы 2,7 есеге өсті.
Көлік жүйесі, орталыққа тәуелділік және кадр мәселесі
Қазақстан өнеркәсібінің отарлық дәуірде қаланып, кейін жалғасқан біржақты дамуы тарихи із қалдырды: өндіріс ошақтарының басым бөлігі тікелей Орталыққа бағынышты болды.
Соғысқа дейінгі кезеңде республикада ірі тасымалдау жүйесі қалыптасты. Темір жол, су жолы, автокөлік, әуе және өзге де бағыттардың байланысы өсіп келе жатқан халық шаруашылығының қажеттіліктерін және халықты тасымалдауды қамтамасыз етуге тиіс еді. Осы құрылымда темір жол көлігі өндірістік инфрақұрылымның ең маңызды салаларының бірі болып, экономикалық дамуымен тікелей сабақтасты.
Инфрақұрылымдық тораптар
- Түрксіб темір жолының салынуы
- Рубцовск–Защита–Риддер желісінің тұрақты пайдалануға берілуі
- Гурьев–Қандыағаш желісінің дамуы
- Жол төсеніштері өндірісінің қалыптасуы, әуе және су қатынасының кеңеюі
Инфрақұрылымның кеңеюі жұмысшылар санының өсуіне ықпал етті. Дегенмен жергілікті ұлттан кадр даярлау мәселесі ұзақ уақыт бойы күн тәртібінен түскен жоқ.