АҚШ КИМЭП

Білім — стратегиялық ресурс

Елдің бәсекеге қабілеттілігі ең алдымен білімнің сапасына байланысты. Президент Н.Ә. Назарбаевтың Әл‑Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ұстаздары мен студенттерімен кездесуде айтқан ойы осыны нақтылайды: ХХІ ғасыр табалдырығында білім капиталға айналып, маңыздылығы жағынан стратегиялық ресурстармен бәсекелесе алады және солай болуы тиіс.

Мемлекеттің даму деңгейі, түптеп келгенде, оқу-ағарту, білім және ғылымның өрісі арқылы бағаланады. Сондықтан жастардың жан-жақты білім алуы — елдің болашағына салынған инвестиция.

Білім реформасы: қоғам сұранысына жауап

Білім беруді қоғамның әлеуметтік-экономикалық құрылымынан, мәдени құндылықтарынан, ұлттық дәстүрі мен рухани негізінен бөліп қарастыруға болмайды. Сонымен бірге ғылым мен техниканың, педагогиканың жаңа жетістіктері де толық ескерілуі керек.

Осы тұрғыдан алғанда, білім беру жүйесінің реформалануы және заман талабына сай өзгеруі — заңды құбылыс. Білім беру қоғамдағы жағдай мен мемлекеттің саясатынан тыс дамымайды; керісінше, жаңа қоғам құру мен мемлекет дамытудың өзегіне айналады. Сондықтан білім жүйесіне уақыт талабына сай өзгерістер енгізу — қоғамдық өмірдегі ең маңызды міндеттердің бірі.

ХХІ ғасырда білімін дамыта алмаған елдің тығырыққа тірелері анық. Осы заманғы білім беру жүйесінсіз және кең ауқымда жаңаша ойлай алатын басқарушыларсыз инновациялық экономика құру мүмкін емес.

Университеттердің міндеті және халықаралық мойындау

Қазақстан жоғары оқу орындарының міндеті — әлемдік стандарт деңгейінде білім беру. Жетекші университеттердің дипломдары халықаралық деңгейде танылуы тиіс. Сонымен қатар әрбір қазақстандықтың жоғары білім алуына нақты мүмкіндікке кепілдік беру — мемлекет саясатының өзекті бағыты.

Білім мен ғылымның түйінді мәселелерін жүйелі шешудің кілті — ғылыми-зерттеу институттары мен жоғары оқу орындарын ортақ мақсатқа жұмылдырып, кешенді жұмыстар жүргізу, іргелі ізденістерді қатар дамыту және оны ұлттық мүддеге бағыттау.

Көпсатылы модель және кредиттік жүйе

Соңғы жылдардағы реформалардың негізгі мақсаты — білім кеңістігін қозғап, келешек көкжиегіне ұмтылысты күшейту. Осы контексте көпсатылы оқу жүйесінің (бакалавриат, магистратура, докторантура), тестілеу тәсілінің және кредиттік технологияның енгізілуі — уақыт талабы.

Кредиттік жүйе Еуропада қалыптасқан және білім алушыға еркіндік береді: өз бетінше оқу, зерттеу жүргізу, пән таңдауы, оқытушыдан кеңес алу, оқу траекториясын жоспарлау мүмкіндіктері кеңейеді. Бұл жүйе ұстаз бен студент арасындағы академиялық әріптестікті күшейтіп, уақытты тиімді пайдалануға жол ашады.

Дегенмен, маңызды бастама көтерілгеніне біраз уақыт өтсе де, кейбір тұстарда оның кең ауқымды, бұқаралық сипатта орнығуы жеткілікті деңгейде сезіле бермейді.

Жекешелендіру және институционалдық өзгерістер

Қазақстан жоғары оқу орындарын жекешелендіруде өзге принциптерді таңдады: көптеген оқу орындарын тікелей бюджеттік қаржыландырудан шығару ұйғарылды. Бұл жерде нарыққа бейімделуі жоғары оқу орындары алдыңғы қатарға шығуы тиіс еді.

Алайда ұлттық мәртебесі бар жоғары оқу орындары (Әл‑Фараби атындағы ҚазҰУ, Қ. И. Сәтбаев атындағы Қазақ ұлттық техникалық университеті, Қазақ ұлттық аграрлық университеті), сондай-ақ педагогикалық және мәдениет-өнер бағытындағы жоғары оқу орындары жекешелендіруге жатқызылмады. Жекешелендіру үдерісі 2001 жылы басталып, алғашқы болып Алматы технологиялық университеті мен Қазақ мемлекеттік басқару академиясы мемлекет иелігінен шығарылды.

Мектепке дейінгі дайындық және тең мүмкіндік

Қазіргі кезде мектепке дейінгі білім беруді, әсіресе 5–6 жастағы балалардың міндетті мектепке дейінгі дайындығын дамытуға ерекше мән беріліп отыр. ҚР «Білім туралы» заңында 6 жастағы балаларды міндетті әрі тегін мектепке дейінгі даярлаудың нормалары бекітілген.

Бағдарламаның түпкі мақсаты — мектепке дейінгі тәрбие мен білім берудің міндеттілігі арқылы әр баланың білім игерудегі старттық мүмкіндігін теңестіру.

Ақпарат жеткіліксіздігі және білім нарығындағы тәуекел

Қоғамдық игілік ретінде білім беру қызметін өндіру мен тұтынуда ақпарат асимметриясы және ақпараттың жеткіліксіздігі маңызды рөл атқарады. Жеке тұтынушы ақпараттың аздығына, оның кешігуіне және еңбек нарығының алыс болашақтағы жағдайын толық болжай алмауына байланысты білім беруден күтілетін жеке тиімділікті дәл бағалай бермейді.

Нәтижесінде өндірушілер мен тұтынушылар тарапынан тиімсіз шешімдер туындап, білім беруді жеке қаржыландыру жеткіліксіз болады да, нарық тарылуы мүмкін.

Ұдайы өндіру: жай ұлғаю және терең даму

Қазіргі кезеңде осы екі үдерістің ұштасуы байқалады. Білім беру қызметін ұдайы өндіру — жай және ұлғаймалы ұдайы өндірістің бірлігі. Жай ұдайы өндіру индивидке кәсіби және қосымша (экстрафункционалды) құзыреттерді игеруге мүмкіндік берсе, ұлғаймалы ұдайы өндіру білім деңгейін өзгермелі әлеуметтік және өндірістік жағдайларға бейімдеп, үздіксіз жетілдіруге бағытталады.

Студент–оқытушы: жоғары мектептің өзегі

Жоғары оқу орындарында түрлі әлеуметтік-кәсіби топтар қызмет етеді: профессор-оқытушылар құрамы, оқу процесін басқарушылар (декандар, директорлар, аппарат қызметкерлері, ректор). Дегенмен, университетті айқындайтын негізгі екі субъект бар: студент және оқытушы. Бірі болмаса, екіншісінің мәні жоғалады.

Болашақта дистанциялық оқыту формалары күшейіп, студенттің оқытушымен тікелей байланысы азаюы мүмкін. Бірақ қазіргі жағдайда студент оқытушысыз білім де, мамандық та ала алмайды.

Оқытушылар иерархиясы және академиялық сапа

Оқытушылардың негізгі міндеті ортақ: студенттерге жоғары білім беру, тәрбиелеу, маман даярлау. Алайда статус пен лауазым деңгейлері әртүрлі: ассистент, оқытушы, аға оқытушы, доцент, профессор, кафедра меңгерушісі. Бұл сатылар көбіне ғылыми дәреже мен тәжірибеге байланысты және еңбекақы деңгейіне де ықпал етеді.

Қазіргі практикада көптеген жоғары оқу орындарында жұмыс беруші тарап пен оқытушы арасында келісімшарт жасалып, қызмет мерзімі бір жыл немесе одан да ұзақ уақытқа белгіленеді.

Профессор атағы бір мезетте штаттық қызмет орны ретінде де, ғылыми-педагогикалық лауазым ретінде де қарастырылады. Академиялық атақты беру тәртібі мен өлшемдері туралы пікірталас та бар: профессор атағын ғылыми дәрежесі жоғары, педагогикалық тәжірибесі мол, әдістемелік еңбегі бар мамандар иеленгені дұрыс деген көзқарас кең тараған.

Сапаны өлшеу: ғылыми әлеует және нақты деректер

Жоғары оқу орнының профессор-оқытушылар құрамының сапасын бағалаудағы негізгі критерийлердің бірі — ғылыми дәрежелер мен ғылыми-педагогикалық атақтардың үлесі. Ғылым кандидаттары мен докторлары көбірек шоғырланған оқу орындары жоғары санатқа жақын деп есептеледі.

Оқытушының ғылыммен тұрақты айналысуы — жоғары мектеп сапасының маңызды шарты. Ғылыми жұмысы жоқ оқытушының дәрісі уақыт өте келе жаттанды болып, жаңа әдебиет пен зерттеу нәтижелері сабақ мазмұнына жеткілікті енбей қалуы мүмкін. Алайда ғылыми жұмысқа уақыттың аз бөлінуі көбіне аудиториялық жүктеменің көптігімен түсіндіріледі.

Сандық көрініс: жоғары оқу орындары мен студенттер

Жоғары оқу орындарында мыңдаған профессор-оқытушы қызмет етеді. Жоғары білікті мамандарды даярлау мақсатында жастар конкурс түріндегі мемлекеттік тестілеуден өтіп, грант иеленеді. Сонымен бірге Қазақстан азаматтарының бір бөлігі шетел университеттерінде оқиды: негізгі бөлігі Ресейде білімін жалғастырса, «Болашақ» бағдарламасы арқылы да халықаралық стипендиялар беріледі. Бұған қоса, еліміздегі жоғары оқу орындарында шетелдік студенттер де білім алуда.

Бағдарламалар салыстырмасы: жүктеме және құрылым

Салыстыру нәтижесі Қазақстанда пән саны мен апталық жүктеме басқа үлгілермен салыстырғанда айтарлықтай жоғары екенін көрсетеді. Қазақстанда студент бір семестрде көп пән оқып, аптасына 32–36 сағат сабаққа қатысады, ал Түркия мен АҚШ-та бұл көрсеткіш, әдетте, төменірек. Магистр деңгейінде де айырмашылық байқалады: Қазақстанда пән саны салыстырмалы түрде көп.