Ыбырайдың әдеби еңбектерінің жинағы
Ыбырай Алтынсариннің қазақ әдебиеті тарихындағы орны
Әр дәуір, әр тарихи кезең қоғам өміріндегі әлеуметтік құбылыстармен бірге өз заманын алға сүйрейтін дарынды тұлғаларды да тудырады. Олар елдің мұң-мұқтажын терең сезініп, халқының игілігі үшін бар күш-жігерін жұмсаған ардақты азамат ретінде халық жадында сақталады. Осындай игі дәстүрлер ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, елдің тарихи-мәдени дамуына елеулі ықпал етіп келеді.
Ыбырай Алтынсарин — қазақ балалар әдебиетінің атасы, ағартушы-педагог, қазақтың жазба әдебиеті мен әдеби тілінің қалыптасуына үлес қосқан ірі тұлға. Ол бүкіл өмірін қазақ балаларын оқыту ісіне арнап, алғаш рет балаларға арнап мектеп ашып, оқулық жазды.
Ағартушылық мұрат және «Қазақ хрестоматиясы»
Ыбырайдың әдеби мұрасы бала дүниесіне жақын, тілі жеңіл, тәрбиелік мәні жоғары болуымен ерекшеленеді. Сондықтан ол қазақ балалар әдебиетінің негізін қалаушы ретінде танылды. Ағартушы өз оқулығын жазудағы мақсатын «Қазақ хрестоматиясының» алғы сөзінде айқын көрсетеді:
«Бұл кітапты құрастырғанда мен, біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш рет шыққалы отырған жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген қазақ балаларына оқу кітабы бола алу жағын, сонымен қатар, жалпы халықтың оқуына жарайтын кітап бола алу жағын көздедім…»
Осы мақсатпен хрестоматияға автор педагогикалық мұратына сай шағын тәрбиелік әңгімелерін, өлеңдерін, ауыз әдебиеті үлгілерін, сондай-ақ орыс педагогтері мен көрнекті орыс қаламгерлерінен аударған шығармаларды енгізді. Бүгінде оның еңбектері оқу бағдарламаларында кеңінен оқытылады.
Негізгі ұстаным
Елді қорлықтан құтқарып, игілікке бастайтын күш — білім.
Оқу құралының сипаты
Мектепке де, көпшілік оқырманға да түсінікті, тәрбиелік мазмұны терең кітап.
Ыбырай мен Абай: үндес ағартушылық арна
Ыбырай Алтынсарин жас кезінен-ақ білім ұранын көтеріп, халықты ілгерілетудің ең сенімді жолы — оқу-ағарту деп білді. Бұл бағытта ол жалғыз болған жоқ: қазақ даласының әр өңірінде ұлт басына төнген қауіп-қатерді сезініп, ұлттық құлдыраудан шығудың жолын іздеген ойшылдар көп еді. Солардың ішінде Абайдың орны ерекше.
Абай мен Ыбырайдың ақындық және ағартушылық еңбектері бірін-бірі толықтырып, идеялық тұрғыдан үндесіп жатты. Олардың рухани сабақтастығын терең зерттеп, ғылыми түрде дәлелдеген тұлғалардың бірі — Мұхтар Әуезов.
Тіл тазалығы, тәрбие және әдеби жаңалық
Ыбырай өзі ашқан мектептерде ана тілінің таза оқытылуына айрықша мән берді. Тілашар ретінде халық ауыз әдебиетін тиімді пайдаланып, ұрпақ тәрбиесіне арналған көркем шығармалар жазды. Осы еңбектері арқылы ол тіршіліктің өзекті мәселелерін көтеріп, әдебиетке тың тақырыптар мен озық ойлар әкелді.
Оның мағыналы лирикалық өлеңдері мен қысқа да әсерлі әңгімелері қазақ әдебиетінде өшпес орын алды. Ақын надандықты сынап, ақыл мен ізгілікті алдыңғы орынға қоя білді:
Надандықтың белгісі —
Еш ақылға жарымас…
Жөн білмеген адамға
Қыдыр ата дарымас…
Негізгі идеялар
- еңбекті сүю және қадірлеу;
- жақсы мінез-құлық пен адамгершілікке тәрбиелеу;
- халыққа сүйіспеншілік, мейірім мен жанашырлық;
- перзенттік парыз және жауапкершілік.
Өлеңдері: білімді насихаттаудың ұтымды жолы
Ыбырайдың әдеби еңбектерінің маңызды жинағы — «Қазақ хрестоматиясы» (1879). Ол ағартушылық мақсаттағы әйгілі екі өлеңмен ашылады. Бұл шығармалар бүгінде «Кел, балалар, оқылық» және «Өнер-білім бар жұрттар» атауларымен кеңінен мәлім.
Ақын оқу-білімнен кенже қалған халық үшін ғылым мен техниканың жетістіктерін қысқа, әсерлі поэтикалық шығармалар арқылы насихаттау ерекше тиімді екенін терең түсінді. Қазақ жастарын білім алуға, мәдениеттің жаңа дәстүрлерін игеруге шақырды.
«Кел, балалар, оқылық»
Білім мен надандықты, жақсылық пен жамандықты салыстыру арқылы ойды өткір жеткізеді; ауыз әдебиеті дәстүрін шебер қолданады.
«Өнер-білім бар жұрттар»
Ғылым мен техниканың жаңалықтарын танытып, өнер-білімге қол жеткізген елдің экономикалық және мәдени тұрғыдан озықтығын көрсетеді.
Алтынсариннің бірқатар өлеңдері әлеуметтік мәселелерге арналды. «Өсиет өлеңдер», «Әй, жігіттер» сияқты шығармаларында ұрлық-қарлықты, әділетсіздікті, еңбексіздікті сынап, адал еңбектің қадірін биік адамгершілік тұрғысынан бейнелейді:
Араз бол, кедей болсаң, ұрлықпенен,
Кете бар, кессе басың, шындықпенен.
Қорек тап бейнеттен де — тәңірім жәрдем,
Телмірме бір адамға мұңдықпенен.
Әй, жігіттер, үлгі алмаңыз
Азған елдің ішінен.
Алыс-алыс қашыңыздар
Зияндасты кісіден.
Жақсыны көзден салмаңыздар,
Жақсыдан қапыл қалмаңыздар…
Прозасы және «Бай баласы мен жарлы баласы»
Ыбырай Алтынсариннің жемісті еңбек еткен салаларының бірі — проза. Оның «Бай баласы мен жарлы баласы», «Қыпшақ Сейітқұл», «Киіз үй мен ағаш үй», «Надандық», «Лұқпан хакім» және басқа да шығармалары қоғамдық өмірдің алуан қырын суреттейді.
Бұл еңбектерінде жазушы өз дәуірінің өзекті мәселелерін көтере отырып, еңбекші халықтың қоғамдық санасын оятуды, тәрбиелеуді мақсат етті. Сол шығармалардың ішінде «Бай баласы мен жарлы баласы» — жазушы прозасының биік шыңы.
Неге бұл шығарма биік бағаланады?
- оқырманды еңбекке, өмір сырын ұғынуға жетелейді;
- Асан мен Үсенді салыстыру арқылы адамдық қасиетті еңбектегі әрекетпен өлшейді;
- көшпелі тұрмыстың шынайы көріністерін нанымды бейнелейді.
Энциклопедиялық деректерде бұл әңгіменің озық ойлы ортада назар аудартқаны айтылып, журналист Н. Ивановтың оны орыс тіліне аударып, «Родник» журналының 1890 жылғы 6-санында жариялағаны көрсетіледі.
Қорытынды: тұлға мұрасы және тарихи маңызы
Қорыта айтқанда, Ыбырай Алтынсарин — реалист жазушы, ағартушы педагог, қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы, тіл тазалығы үшін күрескер, тұңғыш кемеңгер тұлғалардың бірі. Көрнекті әдебиеттанушы ғалым Қ. Жұмалиев өзінің «XVIII–XIX ғасырлардағы қазақ әдебиеті» атты зерттеу еңбегінде Ыбырайға жоғары баға беріп, оның XIX ғасырда қазақ даласынан шығып, орыс және Еуропа мәдениетіне қолы жеткен оқымысты-ағартушы ретінде ел келешегі үшін атқарған еңбегінің зор екенін атап көрсетеді.
Алтынсарин мұрасы жан-жақты зерттеліп, көптеген ғылыми еңбектер жазылды, диссертациялық зерттеулер қорғалды. Өнегелі өмірі, тынымсыз ізденісі және сан қырлы таланты арқылы танылған Ыбырай шығармаларының қазақ әдебиеті тарихындағы орны айрықша.