Жер қатынастарын реформалау және ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншік институтын енгізу
Аграрлық реформалардың нәтижелері: оң үрдістер және жүйелік тәуекелдер
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан бері жүргізілген аграрлық реформалардың әрі оң үрдістері, әрі теріс салдары болды. Нарықтық қатынастарға көшу үшін құқықтық база қалыптасты; мүлік пен жер үлесін жеке тұлғаларға беру арқылы мемлекеттік меншік жекешелендірілді; көпукладты экономиканың алғышарттары жасалды; баға және несие-қаражат жүйелері жаңартылды.
Алайда ауыл шаруашылығы кәсіпорындарын бір мезгілде жаппай ұсақтау өсімдік және мал шаруашылығында қалыптасқан дәстүрлі технологиялық процестерге елеулі нұқсан келтірді. Бұл қадам бәсекелестікті күшейтіп, еңбекке ынтаны арттырады деп күтілді. Керісінше, теріс құбылыстар күшейіп, өндіріс құлдырады; өнімді сақтау, өңдеу және өткізу салаларында монополист-делдалдар пайда болды.
ЖІӨ-дегі аграрлық сектор үлесі
34% → 8%
1990 жылы 34% болса, 2000 жылы 8%-ға дейін төмендеді.
Мемлекеттік қаржыландыру
8,8 есе азайды
1991–2001 жылдары 1991–1994 кезеңімен салыстырғанда күрт қысқарды.
Өндірушілер берешегі
1,9 есе өсті
2000 жылы 1994 жылмен салыстырғанда өсім байқалды.
Ұзақ және орта мерзімді несиенің үлесі қысқарып, оның орнына тұқым себу мен егін жинауға арналған қысқа мерзімді, жоғары пайызды несиелер көбейді. Мемлекеттік қолдаудың әлсіреуі кәсіпорындарды санациялау және банкроттау процестерін үдетті. 2000 жылы бір шаруа қожалығына шаққандағы мемлекеттік жәрдем 551 теңгені құрады: оның ішінде бюджеттен тікелей дотация — 80 теңге, өндірістік шығындар өтемі — 52 теңге, жеңілдіктер — 283 теңге.
Сонымен қатар төлем қабілеті жоқ кәсіпорындарды отандық және шетелдік инвесторлардың басқаруына беру арқылы «қаржылық сауықтыру» тетіктерін жекелеген ықпалды топтар тиімді пайдаланып, ауыл еңбеккерлерінің берешегі есебінен олардың мүлкі мен жер үлестерін иемдену жағдайлары күшейді. Нәтижесінде ауылда ірі меншік иелері мен жалдамалы жұмыскерлер қабаты қалыптаса бастады.
Бір жылдың ішінде жер үлесіне құқықты басқаға беру туралы 80 мың шарт жасалды; мұндай үлестер көбіне «Агроцентр – Астана», «Голдан-Грейн», «Апако» корпорациясы секілді ірі құрылымдардың басқаруына өтті. 1999 жылы ірі жеке меншік фирмалар 5 миллион гектар егістікті, яғни елдегі дәнді дақылдар егілетін жердің шамамен 40%-ын пайдаланды. 1999–2000 жылдары өндіріс салыстырмалы түрде тұрақтанғанымен, 2000 жылы залалды шаруашылықтардың үлесі 50% деңгейінде қалды.
Жаңа бағыттың үш өзекті мәселесі
Президенттің Қазақстан халқына жолдауында аграрлық реформалардың жаңа бағытына айрықша мән беріліп, ел экономикасын көтерудегі басты міндет ретінде ауылдың әлеуметтік-экономикалық дамуы атап көрсетілді. Осы контексте үш ірі проблеманы бөлуге болады:
1) Ауылды мемлекеттік қолдау
Баға, несие, сатып алу кепілдігі және инфрақұрылымдық реттеу.
2) Ішкі көші-қон саясаты
Экологиялық және әлеуметтік тұрғыдан әлсіз аймақтардағы халықтың болашағы.
3) Жер қатынастары және жеке меншік
Жердің шоғырлануы, әділ айналым, қауіпсіздік және тең мүмкіндік.
1. Ауылды мемлекеттік қолдау
Жолдауда 2003 жылдан бастап ауыл шаруашылығын дамытуға бюджеттен жыл сайын қосымша 8–10 миллиард теңге бөлу көзделді. Бұл бастаманы жүйелі саясатқа айналдыру үшін мемлекеттің реттеуші функцияларын күшейту қажет: табиғи монополиялар өнімдерінің бағалық теңгерімін қамтамасыз ету және мемлекеттік тапсырыс арқылы сатып алынатын ауыл шаруашылығы өнімдеріне кепілді баға белгілеу.
Сатып алу саясаты: кепілді баға және мемлекеттік тапсырыс
- Астыққа мемлекеттік тапсырысты қалпына келтіру немесе өндірушінің шығынын өтеп, белгілі деңгейде табыс беретін кепілді баға енгізу.
- Азық-түлік корпорациясы арқылы мемлекет мұқтажы үшін сатып алынатын өнім көлемін 50% арттыру.
- Экспортқа бағдарланған өнім түрлерін міндетті мемлекеттік қолдау тетіктерімен сүйемелдеу.
Несие саясаты: қолжетімді қаржы және кепілдік
Несие саясаты банктік қарыздарға ішінара мемлекеттік кепіл беру, өсім мөлшерін төмендету, мемлекет қатысуымен несие серіктестіктері желісін құру, сондай-ақ қысқа мерзімді (ағымдағы шығындарға) және ұзақ мерзімді (негізгі қорларды толықтыруға) несиелеу жүйесін қалпына келтіруге бағытталуы тиіс.
Қысқа мерзімді несие
Қолайлы мөлшерлеме: жылына 10–12% (ағымдағы шығындар үшін).
Ұзақ мерзімді несие
Қолайлы мөлшерлеме: жылына 3–5% (негізгі қорларды жаңарту үшін).
Банктер жыл басында жоғары сапалы тұқым мен асыл тұқымды мал сатып алуға төмен пайызбен қаржы бергені жөн. Ипотекалық несие жүйесін тек негізгі қорларды кепілге қоюмен шектемей, жеке меншіктегі немесе пайдалану құқығындағы жерлерді кепілдікке алу арқылы да дамыту қажет.
Ипотекалық қарызды өтеу кепілдігі үшін ықтимал көздер
- Жер учаскесін сату және жерді пайдалану құқығы мәмілелерінен алынатын пайыз.
- Жер салығынан белгілі бір үлес түрінде түсетін төлем.
- Ипотекалық несие нарығына қатысудан алынатын табыстың бір бөлігі.
- Республикалық және жергілікті бюджет қаржылары.
Салық және жер құнын бағалау: қайшылықтарды жою
Жеке және заңды тұлғалардан салық алуда бірыңғай әдіс қажет. Жер және салық заңдары арасындағы қайшылықтар жойылуы тиіс. Қазіргі тәжірибеде шаруа қожалықтарынан бірыңғай жер салығы жердің бағаланған құны бойынша алынса, заңды тұлғалар үшін ол көбіне топырақтың балл-бонитетіне негізделген патенттік құрамда көрсетіледі. Бұл тәсілдің басты кемшілігі — салық мөлшерін жер сапасының көрсеткіші арқылы ғана анықтау.
Неғұрлым тиімді тәсіл — ауыл шаруашылығы жерлерінің нормативтік бағаланған құнына белгілі бір пайыз мөлшерінде салық белгілеу. Жердің нарықтық бағасына сүйену, жер нарығының дамуы мен ауыл шаруашылығы табыстылығын мемлекеттік реттеу қажеттігін ескергенде, әрдайым ақталмайды.
Салық жүйесіне қойылатын талаптар
- Анықтық: салық мөлшері дәл белгіленіп, жоспарлауға мүмкіндік беруі керек.
- Төлеу мерзімі: ауыл шаруашылығының маусымдылығын және табыстың бірқалыпты түспейтінін ескеруі тиіс.
- Түсініктілік: есептеу әдісі мен сома төлеушіге айқын болуы қажет.
- Әкімшілік шығындарды азайту: салық жинау шығыны барынша төмен болуы керек.
Жер салығын ғылыми негіздеу үшін жер кадастрын және жердің экономикалық бағасын түбегейлі жаңарту қажет. Бұл көрсеткіштер жыл сайын түзетіліп отыруы тиіс. Жер бөлу кезінде жерге орналастыру органдары сол учаскеде немен айналысу, қандай дақылды қашан егу тиімді деген ұсыныстар беруі де маңызды.
Қосымша ұсыныстар
- Суармалы егістікте су ақысы мөлшері табиғи, экономикалық және экологиялық факторларды ескеріп есептелуі тиіс.
- Әр әкімшілік ауданда тиісті жарғысы бар Мемлекеттік су инспекциясының филиалдарын ұйымдастыру ұсынылады.
- Құнарлы жерлерді ауыл шаруашылығынан өзге мақсатқа пайдалануға жол бермеу үшін жауапкершілікті күшейту қажет.
- Нарықтық кәсіпорындар қалыптасу сатысында екенін ескеріп, 20 бонитет балдан төмен жерлерді ұзақ мерзімге (кемінде 10 жыл) салықтан босату ұсынылады.
2. Ауыл тұрғындарының ішкі көші-қон проблемалары
Қазақстанда экологиялық жағынан қауіпті және әлеуметтік дамуы төмен аудандар аз емес; оларда шамамен 2 миллион адам тұрады. Әлеуметтік-демографиялық құрылым бойынша бұл өңірлерде қазақтардың үлесі жоғары, көпбалалы отбасылар көп. Арал маңының экологиялық қолайсыз аумақтары, Семей полигонына іргелес аудандар және өзге де сынақ жүргізілген өңірлерді есепке алсақ, әлеуметтік-экономикалық жағдайы ауыр аймақтарда тұратын қазақтардың үлесі республикадағы барлық қазақтардың шамамен 40%-ына жуықтайды.
Көші-қонды күшейтетін факторлар
- Экономикалық мүмкіндіктердің шектеулілігі және қатынастың қиындығы.
- Табыстың төмендігі: ақшалай табыстың негізгі көзі — жеке қосалқы шаруашылық (70%-дан астам) және әлеуметтік төлемдер (шамамен 10%).
- Өнімді өткізу қиындығы, өндірістік инфрақұрылымның жеткіліксіздігі; сатудан түсетін табыс 10%-дан аспайды.
- Әлеуметтік инфрақұрылыммен қамтамасыз етілуі орташа деңгейден 1,5–2 есе төмен.
Ауылдағы демографиялық ахуал халық санының кемуімен, тұрғындардың қартаюымен, ауылдан қалаға көшумен және кадр тұрақтамауымен күрделене түсуде. Қоныс аудару — отбасы үшін уақыт, қаражат және моральдық тұрғыдан ауыр процесс. Сондықтан мемлекеттің әлеуметтік саясатының аса маңызды бағыты — тіпті экологиялық қолайсыз аймақтардан да еңбекке жарамды халықтың жаппай көшіп кетуін болдырмау, тұрмыс сапасын жергілікті жерде көтеру.
Ұсынылатын әлеуметтік-экономикалық шаралар
- Үй шаруашылығына жұмсалған еңбекті жұмыспен қамтудың бір түрі ретінде заң жүзінде тану.
- Жеке қосалқы шаруашылық иелеріне жеңілдікті несие беру және өнімнің артығын өткізуді ұйымдастыру.
- Шағын кәсіпкерлік, қосалқы өндірістер, қолөнер және кооперативтерді дамыту арқылы өзін-өзі жұмыспен қамтуды ынталандыру.
- Ауылдағы еңбек нарығы ерекшеліктерін ескеретін құқықтық тетіктерді күшейту (еңбек өрісінің тарлығы, тұрғын үй нарығының болмауы, жұмыс күшінің арзандығы, қашықтық мәселелері).
Тәжірибе көрсеткендей, тұрғындардың атамекеніндегі жағдайды жақсартуға жұмсалатын қаражат, олардың қоныс аударуын қаржыландырудан тиімді болуы мүмкін. Аграрлық саясаттың мақсаты — қаңыраған аймақтар қалыптастыру емес, оларды дәйекті түрде көркейту.
3. Жер қатынастарын реформалау және ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншік институтын енгізу
Аграрлық реформалардың келесі маңызды әрі жауапты кезеңі жер қатынастарын қайта құрумен және жаңа Жер кодексі арқылы ауыл шаруашылық жерлеріне жеке меншікті енгізумен байланысты. Әлемдік тәжірибе аграрлық сектордың тиімділігі меншік түрінен гөрі шаруашылық жүргізу тәсіліне көбірек тәуелді екенін көрсетеді. Мысалы, Израильдегі мемлекеттік жердегі ұжымдық киббуцтар өндірістік көрсеткіштер бойынша жеке фермалардан кем түспейді.
Негізгі қауіп: жердің шектен тыс шоғырлануы
Қазақстанда жеке меншік енгізілген жағдайда аграрлық өндіріс тәуекелі ұлғаюы мүмкін. Ең басты қауіп — жалдамалы еңбекті кең қолданатын ірі латифундиялар қалыптастыру үрдісінің күшеюі.
2002 жылдың басына қарай мәмілелер көлемі
- 1 345 мың га — жер үлесіне құқық сатылды
- 4 473 мың га — жер сыйға берілді
- 42 173 мың га — жарғылық қорға берілді
- 28 331 мың га — жалға алынды
2001 жылы жер пайдалану құрылымы
- Шаруа қожалықтары — 30,6 млн га
- Беймемлекеттік заңды тұлғалар — 57,2 млн га
- Оның ішінде серіктестіктер мен АҚ — 37,6 млн га
Жердің бір қолға шоғырлануы күшейген сайын қатардағы шаруаның инфрақұрылымнан, өткізу нарықтарынан шалғай өңірлерге ығысу қаупі артады. Бұл өз кезегінде жер үлесін ұрпаққа қалдыру жөніндегі үмітті әлсіретуі мүмкін.
Жеке меншіктің ықтимал пайдасы және балама тетіктер
Жеке меншік жақтастары жерді кепілге қою арқылы несиеге қолжетімділік артып, аграрлық сектордың қаржылық жағдайы жақсарады деп есептейді. Алайда бұл нәтижеге форвардтық және фьючерстік-опциондық келісімдер нарығын дамыту, сондай-ақ банк жүйесінің жұмысын жетілдіру арқылы да қол жеткізуге болады.
Тағы бір қауіп — рентаның жер иесінің пайдасына кетуі және мемлекеттің қосымша табыс көзінен айырылуы. Мұндай жағдайда ауылдың өндірістік және әлеуметтік инфрақұрылымын қолдау үшін салық жүктемесін арттыру немесе табыстылығы жоғары салалардан (мысалы, кен өндіру) трансфертті көбейту қажеттілігі туындауы мүмкін.
Жер кодексі жобасына қатысты сын және ұсыныстар
Үкімет әзірлеп жатқан Жер кодексі жерді жеке меншікпен пайдалануға көшу механизмін жасап, жер учаскелерінің айналымын кеңейтуі тиіс. Дегенмен жобада тауарлы ауыл шаруашылық өндірісі үшін беймемлекеттік заңды тұлғалардың жеке меншігіндегі жер учаскесінің ең жоғары көлемі ауыл шаруашылық жерінің жалпы көлемінің 10%-ы деңгейінде белгіленген. Бұл шек тым жоғары болуы мүмкін және аса ірі жер пайдаланушылардың пайда болуына алғышарт жасайды.
Шетелдіктерге және азаматтығы жоқ адамдарға уақытша пайдалануға ауыл шаруашылық жерінің 5%-ына дейін беру отандық өндірушілерге қосымша бәсеке туғызып, елдің азық-түлік қауіпсіздігіне ықпал етуі ықтимал.
Сондай-ақ жер бағасын шаруа қожалықтары мен беймемлекеттік заңды тұлғаларға бірдей ұсыну әділетті нәтиже бермеуі мүмкін. Шаруа қожалықтарының өндіріс көлемі шағын, айналым қаражаты мен несие ресурстары шектеулі, қаржылық тұрақтылығы төмен, инфрақұрылымы әлсіз және делдалдық-монополиялық қысымға жиі ұшырайды. Ал корпоративтік агроқұрылымдарда қаржылық мүмкіндік жоғары, инвесторлық қолдау бар, өндіріс көлемі үлкен.
Баға бойынша ұсыныс
- Шаруа қожалықтары үшін — жердің бағаланған құнының 10%-ы деңгейін сақтау, бірақ төлемді 5 жылға бөліп төлеу құқығын беру.
- Беймемлекеттік заңды тұлғалар үшін — кемінде 50% деңгейінде белгілеу.
Қорытынды логика: тиімділік, әділдік және қауіпсіздік теңгерімі
Жер қатынастарының реформасы ауыл шаруашылығындағы тиімділікті арттырумен қатар, жердің шамадан тыс шоғырлануын, әлеуметтік жіктелуді және азық-түлік қауіпсіздігіне төнетін қатерлерді күшейтпеуі тиіс. Сондықтан мемлекеттік қолдау, қаржыға қолжетімділік, салық пен кадастр жүйесінің айқындығы және жер айналымын әділ реттеу өзара байланысқан саясат ретінде қарастырылғаны маңызды.