Азаматтық құқықтық катынастарының жіктелуі
Азаматтық құқықтық қатынастың негізгі элементтері
Азаматтық құқықтың элементтерін талдауда ең алдымен қатынасқа түсуші тараптарға, яғни азаматтық құқықтық қатынас субъектілерінің құқықтық жағдайына назар аудару қажет. Азаматтық құқықтық қатынас субъектілері — құқықтық қатынасты қалыптастыратын тараптар.
Субъектілер
Негізінен субъектілерді үш негізгі түрге бөлуге болады: жеке тұлғалар, заңды тұлғалар және мемлекет. Азаматтық құқықтық қатынастар адамдар арасында қалыптасатындықтан, субъект ретінде жеке индивид немесе белгілі бір адамдар ұйымы көрінеді.
- Қазақстан Республикасының азаматтары
- Шетел азаматтары және азаматтығы жоқ тұлғалар
- Қазақстандық және шетелдік заңды тұлғалар
- Қазақстан Республикасы және әкімшілік-аумақтық бірліктер
Объектілер
Азаматтық құқықтық қатынас объектісі ретінде субъектілердің материалдық және жеке мүліктік емес игіліктерге бағытталған әрекеттері, сондай-ақ нақты азаматтық құқықты қалыптастыратын жағдайлар қарастырылады. Мүліктік қатынастың ерекшелігі — қатысушылардың әрекеттері бір-біріне ғана емес, белгілі бір материалдық игіліктерге де әсер ете алатынында.
Негізгі топтар
- Мүлік (заттық сипаттағы игіліктер)
- Мүліктік емес қатынастар
- Жұмыс және қызмет
- Ақпарат
- Интеллектуалдық меншік нәтижелері
Мазмұны
Азаматтық құқықтық қатынастың мазмұны деп осы қатынасты қалыптастыратын тараптардың негізгі құқықтары мен міндеттерін айтамыз.
Нысаны
Азаматтық құқықтық қатынастың нысаны — жоғарыда аталған жағдайларды рәсімдеу тәртібі. Мысалы, азаматтық қатынас ауызша немесе жазбаша нысанда рәсімделуі мүмкін.
Мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастар туралы
Мүліктік қатынастар мүліктік-құндық қатынастарға қатысушылардың, материалдық қажеттіліктерді өндіруге жұмсалған еңбектің саны мен сапасын өзара бағалай алуымен сипатталады.
Жеке мүліктік емес қатынастар — қатысушылардың тұлғалық, дара қасиеттерін және соған байланысты игіліктерді бағалау мен қорғауға бағытталған қатынастар.
Азаматтық құқықтық қатынастардың жіктелуі
Азаматтық қатынастарды талдауда маңызды мәселелердің бірі — оларды жіктеу. Жіктеу азаматтық құқықтық қатынастардың мәнін, қолданылу аясын және құқықтық реттеу тәсілдерін нақтылауға мүмкіндік береді.
Негізгі өлшемдер
- Құқық көлеміне қарай: мүліктік және жеке мүліктік емес
- Реттеу тәсіліне қарай: заттық және міндеттемелік
- Тұлғаның құқықтық жағдайына қарай: абсолютті және салыстырмалы
- Қатысушылар арасындағы құқықтық байланысқа қарай: күрделі және қарапайым
Неліктен жіктеу маңызды?
Жіктеу құқықтарды қорғау тәсілдерін таңдауға, міндеттердің мазмұнын айқындауға және дауларды шешу кезінде қолданылатын нормаларды нақтылауға көмектеседі.
Мысалы, заттық қатынастарда құқық көбіне нақты мүлікке тікелей қатысты болса, міндеттемелік қатынастарда құқық пен міндет бір тұлғаның екінші тұлғаға қатысты әрекет жасауына байланысты болады.
Азаматтық құқықтық қатынастардың пайда болу негіздері
Азаматтық заңдағы құқықтық нормалар өздігінен азаматтық құқықтық қатынастарды тудырмайды, өзгертпейді және тоқтатпайды. Мұндай құқықтық салдардың туындауы үшін құқықтық нормаларда көзделген белгілі бір жағдайлар қажет. Олар заңдық деректер деп аталады.
Заңдық деректердің рөлі
Заңдық деректер құқықтық норма мен азаматтық құқықтық қатынас арасындағы байланыстырушы буын ретінде көрінеді. Заңдық дерексіз бірде-бір азаматтық-құқықтық қатынас бекітілмейді, өзгертілмейді және тоқтатылмайды. Осыған байланысты олар азаматтық құқықтық қатынастардың негіздері деп те аталады.
Оқиға және әрекет
Заңдық деректер ағымдық сипатына қарай оқиға және әрекет болып бөлінеді.
Оқиғалар
Адам еркінен тыс туындайтын жағдайлар: апаттар, адамның тууы мен қайтыс болуы, белгілі бір мерзімнің аяқталуы және т.б. Оқиға тек табиғат күштерімен ғана емес, адам әрекетінің салдарымен де туындауы мүмкін.
Әрекеттер
Адам еркімен жасалатын іс-қимылдар: шарт (келісім) жасау, міндеттемені орындау, туынды жасау, бала асырап алу және т.б. Азаматтық құқық қоғамдық қатынастарды реттейтіндіктен, заңдық деректердің негізгі бөлігін адамдардың әрекеттері құрайды.
Құқықтық және құқыққа қайшы әрекеттер
Әрекеттер өз кезегінде құқықтық және құқыққа қайшы болып бөлінеді.
-
Құқыққа қайшы әрекеттер
Заң талаптарына немесе өзге нормативтік актілерге қайшы келеді. Мысалы, басқа тұлғаға зиян келтіру зиянды өтеу міндетін туындатады.
-
Құқықтық әрекеттер
Азаматтық заң талаптарына сәйкес жасалады. Экономикалық айналымның қалыпты дамуын қамтамасыз ету үшін заңдық деректердің едәуір бөлігі құқықтық әрекеттерден тұрады.
Заңдық әрекет және заңдық актілер
Құқықтық әрекеттердің бәрінің заңдық мағынасы бірдей емес. Заңдық мәніне қарай олар заңдық әрекет және заңдық актілер болып бөлінеді.
Заңдық әрекет
Тұлғаның еркінен тыс, ал кейде оған тәуелді түрде азаматтық-құқықтық салдар туындататын құқықтық әрекеттер.
Заңдық акт
Нақты құқықтық салдарды арнайы туындату мақсатында жасалатын құқықтық әрекеттер. Заңдық актілердің қатарына әкімшілік актілер және мәлімдемелер жатады.
Қорытынды жіктеу
- Оқиға және әрекет
- Құқықтық және құқыққа қайшы әрекеттер
- Заңдық әрекет және заңдық актілер
- Әкімшілік актілер және мәлімдемелер