Еңбек нарығының ахуалы мен кедейшілік
Экономикалық өсудің кедейлік деңгейіне ықпалы
Динамикалық әрі орнықты экономикалық даму — елдегі халықтың әл-ауқатын арттыру мен кедейлік деңгейін төмендетудің ең маңызды шарттарының бірі. Қазақстандағы кедейлікті азайтудағы оң өзгерістер, негізінен, 1999 жылы басталған экономикалық өрлеумен байланысты: дәл осы кезеңде жұмыспен қамту кеңейіп, табыстар өсті, ал бұл қазақстандықтардың тұрмыс сапасын жақсартуға қолайлы орта қалыптастырды.
Осы тұрғыдан алғанда, кедейліктің себептерін талдау экономикалық өсім мен кедейлік арасындағы өзара байланысты қарастырудан басталады.
Өтпелі кезең: дағдарыстан өсімге дейін
Өтпелі кезеңнің басындағы терең экономикалық дағдарыс шамамен бес жылға созылды. Жалпы ішкі өнімнің (ЖІӨ) 0,5% өсімі алғаш рет 1996 жылы ғана тіркелді.
Ал 1999 жылдан бері республикада айқын экономикалық өрлеу байқалды. Бұл үрдіс инфляцияның өсу қарқынын бәсеңдетіп, жалпы макроэкономикалық тұрақтылықты күшейтті.
Нарықтағы әсері
Ең жоғары өсім көрсеткен салаларда жұмыспен қамту ұлғайып, еңбекке сұраныс артты.
Тұрмысқа әсері
Табыс өсімі және оның сатып алу қабілетінің артуы кедейлік деңгейін төмендетуге негіз қалады.
Нәтижесінде 1998–2002 жылдар аралығында Қазақстандағы кедейлік деңгейі 39%-дан 24%-ға дейін төмендеді.
Алайда бұл үрдістің орнықты болуы үшін ЖІӨ-нің әрі қарай нақты өсімімен қатар, оның құрылымында барлық халықтың — мекенжайына, жынысына және жасына қарамастан — тұрмыс деңгейін көтеруге мүмкіндік беретін өзгерістер қажет.
Еңбек нарығының ахуалы және кедейлік
Жаңа жұмыс орындарын ашу және бар жұмыс орындарын жаңғырту ел экономикасының жалпы жағдайымен тікелей байланысты. Мемлекет жүргізетін макроэкономикалық саясат жұмыс берушілерді ынталандыру арқылы, әсіресе бәсекеге қабілеті төмен салаларда, дамуы кешеуілдеген өңірлерде және халықтың ең осал топтары үшін жұмыспен қамтуды кеңейтуге ықпал ете алады.
Саясаттың негізгі бағыттары
- Жұмыс берушілерді жаңа жұмыс орындарын құруға ынталандыру.
- Жұмыс орындарының сапасын төмендететін келеңсіз үрдістердің алдын алу.
- Тоқтап тұрған кәсіпорындарды қалпына келтіру, өндірісті жаңғырту және заманауи технологияларды енгізу.
- Ресми емес жұмыспен қамтудың көлемін қысқартуға жағдай жасау.
Қазақстанда кедейліктің негізгі себептерінің бірі — тиімді жұмыспен қамтылу мәселесінің толық шешілмеуі. Халық бұл проблеманы өте өткір сезінеді және оны кедейліктің басты себебі ретінде жиі атайды.
Соңғы жылдардағы оң үрдістер
Экономикалық өсім еңбек нарығында да оң өзгерістерге түрткі болды: еңбекке сұраныс ұлғайды, халықтың экономикалық белсенділігі артты. 1999 жылдан бері жұмыспен қамтылғандар саны тұрақты түрде көбейіп отырды.