Қазақша рефераттар

Жекешелендіру туралы

Қазақстандағы нарықтық қатынастардың қалыптасуы: негізгі кезеңдер, қиындықтар және сабақтар

Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейін жоспарлы жүйеден бас тартып, нарықтық экономикаға көшу бағытын таңдады. Бұл үдеріс мемлекеттік меншікті қайта құрылымдаумен, жаңа экономикалық институттарды қалыптастырумен және құқықтық-нормативтік базаны жаңартумен қатар жүрді. Алайда өтпелі кезең бірқатар қайшылықтар мен қателіктерді де алға шығарды.

Нарықтық экономикаға өтудің бастапқы логикасы

Нарықтық қатынастарға өту ең алдымен меншік қатынастарын өзгерту арқылы іске асуы тиіс болды. Осы мақсатта 1992 жылдың қаңтарынан бастап мемлекеттік меншікті мемлекет иелігінен алу және жекешелендіру жұмыстары жүргізіле бастады. Қазақстанда өтудің алғашқы кезеңдерінде жекешелендіру бағдарламалары негізгі қозғаушы құрал ретінде қарастырылды.

Басты бағыт
Меншік қатынастарын реформалау
Құрал
Жекешелендіру және институттар құру
Нәтиже күтілімі
Бәсеке, кәсіпкерлік, тиімді басқару

Нарықтық экономикаға көшу кезеңдері

Бірінші кезең: шағын жекешелендіру (1991–1992)

Бұл кезең шағын жекешелендіруден басталды. 1991–1992 жылдары шамамен 5 мыңға жуық нысан жекешелендіріліп, олардың ішінде 470-тен астамы ұжымдық меншікке берілді. Негізгі мақсат — мемлекеттік сектордың үлесін қысқарту және нарықтық қатынастардың бастапқы элементтерін қалыптастыру еді.

Екінші кезең: Ұлттық бағдарлама аясындағы жекешелендіру (1993–1995)

Екінші кезең «Қазақстан Республикасында мемлекет иелігінен алу мен мемлекеттік меншікті жекешелендірудің 1993–1995 жылдарға арналған Ұлттық бағдарламасы» негізінде жүргізілді. Ең маңызды қадамдардың бірі — мемлекеттік меншікті басқару мен жекешелендірудің біртұтас жүйесін құру болды.

  • Шағын және орта бизнесті дамытуға серпін берілді.
  • Көтерме сауда буынын қоса алғанда бұрынғы сауда жүйесін қайта құру басталды.
  • Қызмет көрсету саласында бәсекелестік орта қалыптаса бастады.

Үшінші кезең: ақшалай жекешелендіру және институттандыру (1995–1999)

Үшінші кезең 1995 жылғы желтоқсанда қабылданған «Жекешелендіру туралы» заң күші бар Жарлықтан басталып, 1999 жылға дейін жалғасты. Осы уақыттан бастап жекешелендіру негізінен ақшалай нысанда жүргізілді.

Қалыптасқан негізгі институттар мен инфрақұрылым

Нарықтық экономикаға тән органдар мен құрылымдар пайда болды: Мүлік жөніндегі және монополияға қарсы саясат жөніндегі комитеттер, салық инспекциясы, кеден қызметі және басқа да басқару институттары. Сонымен бірге биржалар, коммерциялық банктер, сауда үйлері, жеке меншік кәсіпорындар, аралас меншік ірі корпорациялар, акционерлік қоғамдар мен холдингтік компаниялар құрылды.

Өтпелі кезеңдегі негізгі қателіктер мен қайшылықтар

1) Мақсат пен тәсілдердің толық айқындалмауы

Реформа басталған тұста мемлекеттің мақсаттары, мүдделері және нақты іске асыру әдістері толық жүйеленбей қалды. Бұл шешімдердің бірізділігіне әсер етті.

2) Әмбебап модельге сүйену

Әр елдің тарихы мен дәстүріне сай өзіндік жолы болуы керек. Әлемдік тәжірибеде «жапондық», «немістік» тәрізді үлгілердің әртүрлілігі соны дәлелдейді. Қазақстанда көптеген елдерде тиімділігі даулы болған Халықаралық валюта қоры ұсынған «есеңгіретіп емдеу» тәсілінің элементтері қолданылып, Ресей тәжірибесіне ілесу байқалды.

3) Реформалардың ретсіздігі және бағаны ерте ырықтандыру

Қажетті құқықтық база толық қалыптаспай, бәсеке ортасы орнықпай тұрып бағаны ырықтандырудан бастау инфляциялық қысымды күшейтті. Тәжірибеде бұл бағаның кезең-кезеңімен өсуіне алып келді.

4) Заңдардың орындалу тетіктерінің әлсіздігі

Қабылданған заңдардың бір бөлігі іске аспай қалды, өйткені оларды орындаудың нақты механизмдері мен жауапкершілік жүйесі жеткілікті деңгейде жасалмады.

5) Ақша-несие саясатының кемшіліктері

Ұлттық банк ақша айналымын қатаң бақылаудың орнына ақша-несие ресурстарын тиімді басқаруда қиындықтарға тап болды. Бұл нарықтағы тұрақсыздық факторларын күшейтті.

6) Қылмыс пен жемқорлықтың өсуі

Өтпелі кезеңде бақылаудың әлсіреуі тәртіпсіздік, жауапкершіліктің төмендеуімен қабаттасып, қылмыс пен жемқорлық тәуекелдерін ұлғайтты.

7) Дағдарысты бағалау тәжірибесінің жеткіліксіздігі

Дағдарыстан шығудың нақты құралдарын таңдауда тәжірибе тапшылығы байқалды. Дағдарыстан «тез шығару» саясаты күткен нәтиже бермей, кейінірек ырықтандыруды белгілі бір жүйеге келтіру қажеттігі алға шықты.

Баға ырықтандыруы және оның салдары

1992 жылы ырықтандыру «мұнай мен энергия тасымалдаушылар бағасын әлемдік деңгейге жеткізу қажет» деген ұранмен жүргізілді. Бұл жағдайда кәсіпкерлер мен кәсіпорындар ең жоғары пайдаға ұмтылып, бағаның күрт өсуіне ықпал етті. Бағаның шарықтауы өндіріс пен жалпы экономикалық белсенділікке теріс әсерін тигізіп, дағдарысты тереңдетті.

1999 жылдан кейінгі басымдық: мемлекеттік мүлікті басқаруды жетілдіру

1999 жылдан кейін мемлекеттік мүлікті басқару жүйесін жетілдіру алдыңғы қатарға шықты. Мемлекеттік органдар арасындағы өкілеттіктерді бөлуге жаңа көзқарас қолданылып, республикалық және коммуналдық кәсіпорындарды оңтайландыру басталды.

Стратегиялық секторлардағы мемлекеттің қатысуы

Экономикалық қауіпсіздік үшін маңызды секторларда мемлекеттің ықпалы ұлттық компаниялар арқылы сақталды: мұнай-газда — «ҚазМұнайГаз», электр энергетикасында — «KEGOC», телекоммуникацияда — «Қазақтелеком», темір жол саласында — «Қазақстан темір жолы».

Жекешелендіру кезіндегі кемшіліктер және экономикалық шығындар

Жекешелендірудің алғашқы екі кезеңінде (1991–1992 және 1993–1991995) мүліктің бір бөлігі талан-таражға түсуіне жол берілгені атап өтіледі. Бұл халық шаруашылығында берекесіздік туғызып, экономикалық дағдарыстың тереңдеуіне ықпал етті.

Сонымен қатар экспортқа бағытталған кәсіпорындар өнімді сыртқа көп көлемде жөнелту тәжірибесін жалғастырды. Нәтижесінде 250 млрд сомға бағаланған өнім негізінен Ресей Федерациясы мен ТМД елдеріне төмен бағамен кетіп қалды деген тұжырым жасалады. Мұндай жағдай үкімет пен экономикалық институттардың терең талдау жүргізуін талап етті.

Дағдарысқа қарсы шаралар және ұлттық валютаның енгізілуі

1994 жылғы қаңтарда экономикалық реформаларды жандандыру жөнінде шешім қабылданып, 1994–1995 жылдарға арналған дағдарысқа қарсы шаралар мен тұрақтандыру бағдарламасы әзірленді. Онда энергетикалық тәуелсіздік, өндірістің құлдырауын тоқтату, экономиканы тұрақтандыру және инфляцияны ауыздықтау міндеттері қойылды.

Теңгенің енгізілуі (1993 жылғы 15 қараша)

1993 жылғы 15 қарашада ұлттық валюта — теңге енгізілді. Бұл экономикалық тәуелсіздіктің аса маңызды белгісі болып, 1994 жылдан бастап гиперинфляцияны бәсеңдетуге мүмкіндік берді.

Кемшіліктеріне қарамастан, жекешелендіру процесінің аяқталуы нақты бәсекелестік үшін базалық алғышарттарды қалыптастыруға ықпал етті. Қазіргі уақытта өнеркәсіп өнімінің шамамен 85%-ға жуығы жекеменшік секторда өндіріледі деген дерек келтіріледі.

Сараптамалық қателік: отандық экономистердің бағасын елемеу

Өтпелі кезеңдегі тағы бір маңызды қателік ретінде басқарушы құрылымдардың отандық экономист-ғалымдардың пікіріне жеткілікті деңгейде сүйенбеуі айтылады. Батыс елдеріндегі қалыптасқан нарықтық жүйенің рецептілері ТМД кеңістігіндегі ерекшеліктерді толық есепке ала бермеді: бұл аймақтағы дағдарыс классикалық «артық өндіру» дағдарысынан гөрі «жетіспеушілік» сипатында болды, ал тауарлық қатынастардың тарихи қалыптасу деңгейі басқа еді.

1996–1998 жылдар бағдарламасы және стратегиялық құжатқа сұраныс

Үкімет 1996–1998 жылдарға арналған жаңа бағдарламаны қабылдап, реформаның ең күрделі мәселелерін шешуді көздеді. Дегенмен жекешелендіруді аяқтау, бірыңғай холдингтер құру, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдау, ауыл шаруашылығында жаңа шаруашылықтарды дамыту бағыттары күткендей ауқымды нәтиже бермеді.

Қоғамға мақсаттары мен іске асыру жолдары айқын көрсетілген ұзақ мерзімді стратегиялық құжат қажет болды. Бұл сұраныс кейін «Қазақстан — 2030» стратегиясында тұжырымдалды.

«Қазақстан — 2030»: ұзақ мерзімді басымдықтар

1997 жылдың қазанында Президент Н.Ә. Назарбаев халыққа «Қазақстан — 2030» жолдауын ұсынып, дағдарыстан шығу, реформаларды аяқтау және елді бәсекеге қабілетті мемлекеттер қатарына қосу бағытын белгіледі. Стратегияда жақын және ұзақ мерзімге арналған даму мүмкіндіктері жүйеленіп, мемлекеттің жеті басымдығы айқындалды.

Ұзақ мерзімді 7 басымдық

  1. Ұлттық қауіпсіздікті сақтау.
  2. Ішкі саяси тұрақтылық пен қоғамның топтасуын нығайту.
  3. Нарықтық қатынастар негізінде экономикалық өсу.
  4. Азаматтардың денсаулығы, білімі және әл-ауқатын арттыру.
  5. Энергетикалық ресурстарды тиімді пайдалану.
  6. Инфрақұрылым, көлік және байланыс салаларын дамыту.
  7. Демократиялық, кәсіби мемлекет құру.

Институционалдық нәтижелер

  • Егемендік пен тәуелсіздікті нығайту бағытындағы шаралар.
  • Заңнамалық-құқықтық базаны әлемдік стандарттарға жақындату.
  • Сот және құқық қорғау жүйесін қоса алғанда мемлекеттік басқаруды жетілдіру.
  • Демократия және азаматтық қоғам институттарының дамуы.

Экономикалық өрлеу, инвестициялар және жеке сектордың күшеюі

Стратегияда көрсетілгендей, 2000–2002 жылдары жалпы ішкі өнімнің жиынтық өсімі 35,5% болды. Макроэкономикалық саясат халықаралық беделдің артуына ықпал етіп, инвестиция тарту белсенділігі күшейді.

Инвестиция көлемі

1993–2003 жылдары тартылған инвестициялар көлемі 25,8 млрд АҚШ долларына жетті.

Менеджмент әсері

Әлемдік деңгейдегі менеджмент құлдырауда болған ірі кәсіпорындарды қысқа мерзімде қайта жандандыруға көмектесті.

Әлемдік нарыққа шығу

Әлемдік рынокқа шығу және халықаралық шаруашылық байланыстарға кірігу мүмкіндіктері кеңейді.

Жеке меншік секторының үлесі

Экономиканың көптеген салаларында, әсіресе ауыл шаруашылығы, сауда және қызмет көрсету бағыттарында жеке меншік сектор басым сипатқа ие болды. 2004 жылдың I жартыжылдығындағы дерек бойынша тіркелген 194,8 мың заңды тұлғаның 192,7 мыңы жеке меншік секторға тиесілі болды (98%). Өңдеу саласында бұл көрсеткіш 98%, ал ауыл және орман шаруашылығында 97,5% деңгейінде көрсетіледі.

Жеке меншік иелерінің экономикалық процестерге кең қатысуы нарықтық мінез-құлықтың қалыптасуын жеделдетіп, шағын кәсіпкерліктің дамуына жол ашты.

Қорытынды

Қорыта айтқанда, Қазақстан нарықтық қатынастарды қалыптастыру жолынан өтті: меншік қатынастары өзгерді, нарық инфрақұрылымы пайда болды, құқықтық база жаңартылды, жеке сектордың үлесі айтарлықтай ұлғайды. Сонымен бірге өтпелі кезеңде мақсатты айқындау, реформаларды кезең-кезеңімен жүргізу, заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, баға ырықтандыруының салдарын басқару сияқты бағыттарда елеулі қиындықтар болды.

Дегенмен қысқа тарихи мерзім ішінде Қазақстанда жұмыс істеп тұрған нарықтық экономика қалыптасты. Бұл жүйе экономиканы одан әрі әртараптандыру, басқару сапасын көтеру және бәсекеге қабілеттілікті күшейту секілді міндеттерді күн тәртібіне шығарды.