Салықтар - мемлекеттің тұрақты қаржы көздері
Салықтар — мемлекеттік бюджетке заңды және жеке тұлғалар тарапынан төленетін, мемлекет пен салық төлеуші арасындағы қатынастарды мемлекеттік бюджет арқылы жүзеге асыратын, қаржы қатынастарын сипаттайтын экономикалық категория.
Салықтардың экономикалық мәні
Салықтардың экономикалық мәні — шаруашылық жүргізуші субъектілер мен халық табысының қалыптасуындағы қаржылық қатынастардың бір бөлігін білдіруінде. Сонымен қатар табыстың белгілі бір бөлігін мемлекет үлесіне жинақтау және орталықтандыру үдерісін көрсетеді.
Салықтар мемлекеттің қалыптасуымен бірге пайда болып, оның өмір сүруі мен дамуының негізі саналады. Мемлекет құрылымындағы өзгерістер мен өркендеу әдетте салық жүйесінің қайта құрылуымен және жаңаруымен қатар жүреді.
Мемлекет үшін маңызы
Әрбір мемлекетке ішкі және сыртқы саясатты жүргізу үшін тұрақты қаржы көздері қажет. Салықтар — мемлекеттің тұрақты кіріс көздерінің негізгісі.
Экономикалық тетік ретіндегі рөлі
Мемлекет салықтарды экономиканы дамыту және тұрақтандыру барысында ықпалды экономикалық тетік ретінде пайдаланады.
Салықтардың қызметтері (функциялары)
Салықтардың экономикалық маңызы олардың атқаратын қызметтерімен тікелей байланысты. Негізгі қызметтер:
-
Реттеушілік
Экономикаға ықпал ету, салықтық реттеуді жүзеге асыру және өндірістің дамуына әсер ету.
-
Фискалдық (бюджеттік)
Мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігін қалыптастыру және қоғамдық міндеттемелерді қаржыландыруды қамтамасыз ету.
-
Қайта бөлу
Әртүрлі субъектілер табысының бір бөлігін мемлекет пайдасына қайта бөлу.
Осы негізгі функциялармен қатар салықтардың ынталандыру және бақылау функцияларын да бөліп көрсетуге болады.
Реттеушілік қызметі және оның тетіктері
Реттеушілік қызмет — салықтың ең негізгі қызметі. Осы қызмет арқылы салықтар ел экономикасына ықпал етеді, яғни салықтық реттеу жүзеге асырылады. Салықтық реттеудің басты мақсаты — өндірістің дамуына әсер ету.
Салықтық реттеудің негізгі тетіктеріне салық түрлері, салық мөлшерлемелері (ставкалары), салық жеңілдіктері, салық салу әдістері жатады. Бұл тетіктер өндірісті реттеумен қатар ақша және баға саясатына ықпал етуге, шетелдік инвесторларды ынталандыруға, шағын және орта кәсіпкерлікті дамытуға да қызмет етеді.
Тиімді нәтиже үшін салықтық реттеу тетіктері өзге экономикалық тетіктермен тығыз байланыста болуы қажет.
Мөлшерлеме (ставка) бойынша тепе-теңдік
Ғылыми негізделмеген, шектен тыс жоғары ставкалар кәсіпкерлердің ынтасын төмендетіп, өндіріс қарқынын бәсеңдетеді. Ал тым төмен ставкалар салық төлеушілердің жауапкершілігін әлсіретіп, өндірістің төмендеуіне және бюджет кірісінің азаюына әкелуі мүмкін.
Жеңілдіктердің ықпалы
Салық жеңілдіктері ынталандыру құралы бола алады, бірақ оларды тиімсіз қолдану бюджет түсімдерінің қысқаруына және нарықтық теңсіздіктердің күшеюіне себеп болуы ықтимал.
Дамыған елдер тәжірибесінен байқаулар
Тарихи деректер салық жүктемесінің деңгейі өндірістің динамикасына әсер ететінін көрсетеді:
- 50%-дан жоғары болса — өндірістің тоқтап қалуына әкелуі мүмкін.
- 45–50% аралығы — жай (қарапайым) ұдайы өндіріске әкеледі.
- 35–40% аралығы — ұлғаймалы ұдайы өндіріске қолайлы.
Фискалдық (бюджеттік) қызметі
Бұл функция арқылы мемлекеттік бюджеттің кіріс бөлігі қалыптасады және салықтардың қоғамдық міндеті артады. Себебі салықтар бюджет кірісін топтастыра отырып, әлеуметтік, әскери-қорғаныс және өзге де мемлекеттік шаралардың жүзеге асуын қамтамасыз етеді.
Қайта бөлу қызметі және оның көрсеткіші
Қайта бөлу қызметі арқылы әртүрлі субъектілер табысының бір бөлігі мемлекет пайдасына өтеді. Бұл қызметтің ауқымы ішкі жалпы өнімдегі (ІЖӨ) салықтардың үлес салмағымен анықталады.
Соңғы жылдардағы деректер бойынша Қазақстан Республикасында ІЖӨ құрамындағы салықтардың үлес салмағы 40%-дан жоғары. Бұл көрсеткіш кейбір экономикасы дамыған елдермен салыстырғанда жоғары, әрі мемлекет мүддесі үшін қаржы көздерін орталықтандыру деңгейін аңғартады.
Мемлекет осы функцияларды пайдалана отырып, салық жүйесін айқындайды, салық механизмінің жұмыс істеу тәртібін белгілейді және жалпы экономикалық саясатқа сүйене отырып, салық саясатын қалыптастырады.
Салықтарды жіктеу (топтастыру) белгілері
Салықтарды төмендегі белгілер бойынша жіктеуге болады:
- 1) Салық салу объектісіне байланысты
- 2) Қолданылуына қарай
- 3) Салық салу органына байланысты
- 4) Экономикалық ерекшелігіне байланысты
- 5) Салық салу объектісін бағалау дәрежесіне қарай
Салық салу объектісіне қарай
Салық салу объектісіне байланысты салықтар тура (тікелей) және жанама салықтар болып жіктеледі.