Қазақстан Республикасында салық жүйесінің қалыптасуы

Салық жүйесінің екі негізгі қызметі

Кез келген мемлекеттің салық жүйесі негізінен екі қызмет атқарады: фискалдық және реттеуші. Фискалдық қызмет, әдетте, дау тудырмайды: мемлекеттің өмір сүруі үшін бюджетке қаражаттың түсуі шешуші мәнге ие. Ал реттеуші қызмет қоғам үшін де, бизнес үшін де әлдеқайда сезімтал, өйткені ол салық жүктемесінің әділ бөлінуіне және экономикалық ынталандырулардың дұрыс құрылуына тікелей әсер етеді.

Реттеуші рөлге қойылатын негізгі талаптар

• Мемлекеттік бюджетке түсетін кірістің белгілі бір деңгейін тұрақты ұстап тұру.
• Кәсіпорындар мен жеке тұлғаларға түсетін салық ауыртпалығын ұтымды реттеу.

Шикізат экспорты және салық тиімділігі

Қазақстанның 2030 жылға дейінгі даму стратегиясында негізгі байлық көздерінің бірі ретінде шикізатты, әсіресе мұнайды экспорттау атап өтіледі. Осыған байланысты салық жүйесінің маңызды міндеттерінің бірі — шикізат экспорттаушыларға салынатын салықтардың тиімділігін арттыру.

Прогрессивті табыс салығы: логикасы мен ұсыныс

Жер қойнауындағы байлықты өндірушілердің табысы әлемдік бағаға тікелей тәуелді болғандықтан, оларға салынатын табыс салығына прогрессивті ставка енгізу орынды. Әлемдік баға орташа деңгейден жоғарылаған кезде экспорттаушылар қосымша маржа алады — осы өсімнің бір бөлігі бюджет кірісіне әділ түрде айналуы қажет.

Баға төмендеген кезде қолдау тетігі

Әлемдік баға құлдыраса да, шикізат экспорты ел үшін стратегиялық маңызын сақтайтын жағдайда өндірушілерге мемлекеттік қолдау қажет болуы мүмкін. Салық саясаты жағынан мұндай қолдаудың бір жолы — баға төмендеген сайын табыс салығы ставкасын пропорционалды түрде азайту. Бұл өндірушілер мен экспорттаушылардың тұрақтылығына елеулі демеу болады.

Монополиялар және бағаның тұрақтылығын ынталандыру

Шикізат экспорттаушыларды ел экономикасындағы монополиялық кәсіпорындармен белгілі бір деңгейде салыстыруға болады: монополиялар үстеме пайда табу үшін тауар мен қызмет бағасын қайта-қайта өсіруге бейім. Сондықтан бағаның тұрақтылығын ынталандыратын салық құралдарының қажеттігі туындайды.

Халыққа қажетті салалардағы пайда нормасы

Кейбір дамыған елдерде тұрғындарға аса қажет салалардағы кәсіпорындар үшін пайда нормасы мемлекет тарапынан шамамен 12% деңгейінде белгіленеді: осы нормадан жоғары тапқан табыс толықтай бюджетке салық ретінде аударылады.

Жеке табыс, әлеуметтік салық және жалақыны ынталандыру

Ең өзекті мәселелердің бірі — жеке тұлғалардың табысына салынатын салықтардың деңгейі және оның жалақы саясатына әсері. Қазіргі тәжірибеде жалақыдан бірнеше түрлі төлем ұсталады: табыс салығы, әлеуметтік төлемдер және міндетті түрде жалақының 10% мөлшерінде зейнетақы қорына аударым.

Халықаралық тәжірибе және Қазақстандағы ауыртпалық

Дамыған елдерде әлеуметтік салықтың ставкасы көбіне 4–12% аралығында болып, оны жұмыс беруші мен жұмыскер бөліп төлейді. Қазақстанда, керісінше, ауыртпалық негізінен жалақы төлеуші компанияларға түседі. Орта есеппен жылдық жалақы қоры компания пайдасының 40–70% бөлігін құрауы мүмкін; бұрын әлеуметтік салық ставкасы 26% болған жағдайда, кәсіпорындар пайданың елеулі бөлігін әлеуметтік салық ретінде төлеуге мәжбүр болды. Оған заңды тұлғалардың табыс салығын қосқанда, жиынтық ауыртпалықтың жоғары екені байқалады.

Табысы төмен азаматтар үшін әділдік және шегерімдер

Табысы төмен азаматтар үшін салық заңнамасындағы жеңілдіктер жеткіліксіз. Қазіргі шегерімдер жүйесінде бір мәселе айқын көрінеді: табысы жоғары және табысы өте төмен азаматтарға қолданылатын шегерім мөлшері көбіне бірдей деңгейде қалып қояды. Бұл әділдік қағидатына қайшы, ал классикалық салық моделінде әділдік бірінші орында тұруы тиіс.

Нақты ұсыныстар

Шегерімнің өзі өте мардымсыз болса, оның тиімділігі төмен болады. Сондықтан ең төменгі табыс алатын азаматтар үшін нақты қорғау механизмі қажет. Орташа және жоғары табысы бар азаматтар үшін шегерімдерді қысқарту (немесе алып тастау) бюджет кірісін төмендетпей, керісінше арттыруы мүмкін.

Ірі салық төлеушілерді мониторингтеу: екі деңгейлі жүйе

Салық кодексі мониторингтің екі деңгейін айқындайды: республикалық және аумақтық. Республикалық мониторингке жататын салық төлеушілер тізбесін Үкімет анықтайды. Мұндай тізбе 1999 жылғы 30 қазандағы №1631 қаулымен бекітіліп, бүгінде 200-ден астам салық төлеушіні қамтиды.

Ірі кәсіпорындардың бюджеттегі үлесі және құбылмалылық

1999 жылы мониторинг жүйесіне кіретін 98 кәсіпорыннан түскен салықтар мен төлемдер 111 млрд теңгені құрап, бюджеттегі барлық салық және салықтық емес түсімдердің 33,7% болды. Бұл кәсіпорындардың өнеркәсіп өндірісіндегі үлесі 92% деңгейіне жетті. Алайда 2000 жылдың бірінші тоқсанында олардың үлесі 23,9% ғана болды — бұл кіріс бөлігінің тұрақтылығына тәуекел барын көрсетеді.

Электронды мониторинг және әкімшілендіру сапасы

Қалыптасқан қолайсыз үрдістерге байланысты аса ірі кәсіпорындардың қаржы-шаруашылық қызметіне электронды мониторинг жүйесін енгізу жоспарланды. Тәжірибе жинақталған сайын мониторинг тетігі кеңейтіледі, ал аумақтық салық комитеттері өз өңіріндегі ірі салық төлеушілерді қосымша айқындап, аймақтық мониторингті енгізе алады.

Мониторинг не үшін қажет?

• Салықтық әкімшілендіру сапасын арттыру.
• Салық заңнамасындағы өзгерістердің кәсіпорын қызметіне әсерін нақты бақылау.
• Көп салалы холдингтер ішінде тауар-материалдық құндылықтар мен қызмет қозғалысының ең ірі тораптарын анықтау.
• Бүкіл ел бойынша қатар жүргізілетін тексерістер арқылы мәліметтің толықтығын арттыру және «төте тексерістерді» үнемдеу.

Құнды қағаздар нарығы, бағалау және тиімділік

Дамыған елдерде ірі кәсіпорындардың едәуір бөлігі ашық акционерлік қоғам ретінде жұмыс істеп, құнды қағаздар нарығындағы баға белгілеу арқылы тұрақты бақылауда болады. Акция бағамының теріс ауытқуы компанияның несиелік әлеуетіне және менеджмент сапасына сигнал береді. Ал бізде мұндай нормаларды енгізу әрекеттері болғанымен, құнды қағаздар нарығын жеткілікті деңгейде дамытпау салдарынан көптеген ірі кәсіпорындар іс жүзінде толыққанды «ашық» бола алмады.

Сонымен қатар қолданыстағы нормалар мүлік құнын әділ бағалауға әрдайым ынталандыра бермейді. Салық салынатын мүлік құны салыстырмалы түрде төмен бағаланса, салықтық база да тарылып, бюджеттік әлеует әлсірейді.

Сыртқы нарық жағдайы және экспорттаушыларды ынталандыру

Қазақстанның экспорттық мүмкіндіктері үшін сыртқы ортада да қолайлы факторлар пайда болуы мүмкін. Мысалы, Ресей экономикасында рубль бағамының салыстырмалы тұрақтылығы шығын инфляциясына ықпал етіп, біздің тауарлардың Ресей нарығындағы бәсекеге қабілеттілігіне әсер етеді. Оңтүстік-Шығыс Азияда да қор индекстерінің өсуі сияқты оң өзгерістер байқалуы мүмкін.