Кіші жүзден

Қазақ халқы тарихында XVIII ғасырдың басы аса ауыр кезең болды. Тәуке хан 1718 жылы қайтыс болғаннан кейін қазақ жүздерінің арасындағы саяси және шаруашылық байланыстар әлсіреп, билеуші топтар арасындағы алауыздық барған сайын күшейді. Тәуке хан тұсында бір орталыққа бағынған Қазақ хандығы саяси бытыраңқылыққа ұшырады.

Тәукеден кейін Қазақ хандығы іс жүзінде жеке-жеке хандықтарға бөлінді. Әр жүз өз алдына хан сайлап, ұлыстарды басқарған сұлтандар сол хандарға тікелей бағынды. Ұлы жүзде Жолбарыс (1720–1740), Орта жүзде Қайып (1716–1719) пен Сәмеке (1719–1734), Кіші жүзде Әбілхайыр (1718–1748) хан болды. Тәукенің орнына отырған Болаттың (1718–1726) «Ұлы хан» атағы көбіне формалды сипатта қалды.

XVIII ғасырдың 20-жылдарының соңы мен 30-жылдарының басындағы бірқатар жеңістер нәтижесінде жоңғарлар қазақтың біраз жерін босатуға мәжбүр болды. Алайда Ұлы хандық билік үшін күрес қазақ қоғамын қайтадан бөлшектеді. Аңырақайдағы жеңістен кейін Әбілхайыр (Кіші жүз) мен Сәмеке (Орта жүз) өздерін елеусіз қалдырды деп санап, шайқас алаңын тастап кеткені белгілі.

Осындай күрделі жағдайда Әбілхайыр хан Ресей сияқты одақтас іздеуге мәжбүр болды. 1730 жылдың жазында ол Петербургке Сейітқұл Құндағұлын және Құтлымбет Қоштайұлын елші етіп жіберіп, Ресей империясының бодандығына қабылдауды сұрады. Елшілік Ресей тарапынан құрметпен қабылданды.

1731 жылы 19 ақпанда Ресей патшайымы Анна Иоанновна қазақтарды Ресей бодандығына қабылдау жөніндегі құжатқа қол қойды. Сол грамотаны жеткізу үшін 1731 жылы Кіші жүзге А. И. Тевкелев бастаған арнайы елшілік жіберілді. Тевкелев 1731 жылы 5 қазанда Ырғыз бойындағы хан ордасы тұрған Майтөбеге келді.

Тевкелевтің әрекеттері бірқатар ықпалды ақсақалдар мен сұлтандардың қарсылығын туғызды. Тарихшы С. Асфендияровтың жазуынша, елші өз мақсатын орындау үшін кейбір билер мен старшындарға сыйлық беріп, келісімге әрең келтірген. Бодандыққа алғашқы болып Әбілхайыр хан ант берді, кейін оның соңынан ондаған старшын ант қабылдады.

Патша үкіметінің шекаралық бекіністерді көптеп салуы мен ықпалын күшейтуі XVIII ғасырдың 30–40 жылдарында-ақ Кіші және Орта жүз билеуші топтары Ресей протекторатын қабылдағанымен, бодандықтың іс жүзінде тұрақты әрі толық орындалмағанын байқатты. Соған қарамастан, бекіністер жүйесінің кеңеюі солтүстік-батыс Қазақстанның біртіндеп Ресей империясының отарлық кеңістігіне тартылуына әкелді.

Абылай хан (шын есімі — Әбілмансұр, 1711 жылы туған) бүкіл өмірін қазақ елінің бостандығы мен егемендігін сақтауға арнады. Шоқан Уәлиханов Абылайдың даңқы қазақ даласында аса зор болғанын және оның дәуірі «ерлік заманы» ретінде бағаланатынын атап өтеді.

XVIII ғасырдың орта шенінде Абылай елді қорғау үшін Ресеймен де, Қытаймен де татулық қатынас ұстанып, дипломатиялық тепе-теңдікті сақтауға тырысты. Ол жоңғар қаупін әлсірету мақсатында сыртқы күштердің мүмкіндіктерін өз мүддесіне пайдалануға ұмтылды.

1740 жылғы шайқастарда Абылай қазақ жасақтарының тікелей қолбасшысы болды. Қазақ әскері жоңғарларға елеулі соққы беріп, жауды шегінуге мәжбүр етті. Дегенмен саяси қысым жағдайында Абылай Орынборда Ресейге адалдық туралы шартқа келуге, кейін Қытаймен де формалды тәуелділік қатынасын мойындауға мәжбүр болды.

1741 жылы Абылай сұлтан жоңғарлар қолына түсіп, тұтқында болды. Екі жыл ішінде қарсы жақтың ішкі саяси ахуалын байқап, тілі мен жазуын үйренеді. 1743 жылдың 5 қыркүйегінде Абылай және онымен бірге болған 35 адам елге оралды.

XVIII ғасырдың 50-жылдарында Жоңғар мемлекеті дағдарысқа ұшырап, әлсірей бастады. Абылай жоңғарларды толық қырып-жоюға ұмтылмады: ол жоңғарлардың Қазақ елі мен Қытай империясының арасында буферлік рөл атқаратынын, олардың мүлдем жойылуы жаңа қатер тудыруы мүмкін екенін түсінді. Алайда ауызбірлік жоғалған жоңғар қоғамы 1756–1757 жылдары Цин империясының соққысымен күйреді.

1771 жылы үш жүздің өкілдері бас қосып, Абылайды бүкіл қазақтың ханы етіп сайлады. Оның хандық мәртебесін Ресей де, Қытай да таныды. ІІ Екатерина Абылайды бірнеше рет Петербургке немесе Орынборға шақыртқанымен, Абылай «мені халқым сайлады, қосымша куәліктің қажеті жоқ» деген мазмұнда жауап беріп, дербестік ұстанымын көрсеткен.

1770-жылдардың соңында Түркістан өңіріндегі қазақ ауылдарына қырғыз шапқыншылықтары жиіледі. 1779 жылы Абылай әскерлері қырғыздарға соққы беріп, басшысы Садырбала тұтқынға алынды. 1781 жылы Абылай Ташкентті бағындырды. Сол жылы Түркістанда дүниеден өтіп, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі маңына жерленді.

XVIII ғасырдың 30-жылдарынан бастап патшалық Ресей Кіші жүзді өзіне тәуелді еткеннен кейін қазақ даласындағы отарлау саясатын біртіндеп тереңдете түсті. Бұл үдеріс шаруашылықтың күйзелуіне, саяси ахуалдың ушығуына алып келді. Әртүрлі өңірлерде наразылық күшейіп, көтерілістерге негіз қалыптасты.

Көтерілісті басуға патша әкімшілігі жақсы қаруланған жазалаушы әскер жіберді. Қазан маңындағы жеңілістен кейін Пугачев қозғалысы жеңіліске ұшырады.

Патша үкіметінің салықтары мен зорлық-зомбылығы халықты титықтатты. Жергілікті әкімшілікке сүйенген Нұралы хан және оған жақын сұлтандар 70-жылдардың екінші жартысында қанауды күшейтті. 1782 жылғы жарлық қазақ ауылдарының Жайықтан өтуін шекаралық өкімет органдарының рұқсатынсыз мүмкін емес етті.

1783 жылы көтерілісшілер қазақ ауылдарына шабуыл жасаған казак-орыс атамандарының бірі Чагановтың отрядын талқандап, өзін тұтқынға алды. Бұдан кейін Оралдан шыққан әскер Сырымды қолға түсірді. Ол бірнеше ай түрмеде отырып, құдасы Нұралы ханның кепілдік төлемі арқылы босап шықты. Алайда Нұралы хан көтерілісті қолдамады, керісінше басуға қосымша әскер сұратты. Осыдан кейін қозғалыс хан мен сұлтандарға қарсы сипат алып, ішкі саяси дағдарыс тереңдеді.

1785 жылы көтерілісті басу үшін генерал-майор Смирнов отряды және Жайық казактарының бөлімдері жіберіліп, ауылдар тоналып, тұтқындар алынды. Бұл жағдайлар Кіші жүз руларының едәуір бөлігінің Нұралыны мойындамай, көтерілісшілер жағына шығуын тездетті.

Патша әкімшілігі Кіші жүзді басқаруды өзгертуге талпынып, О. А. Игельстром реформасын ұсынды: хандық билікті әлсіретіп, басқаруды Орынбор шекаралық соты арқылы жүргізу көзделді. Реформа толық нәтиже бермегенімен, белгілі бір кезеңде Жайық казактарының қазақ ауылдарына шабуылын тежеуге және Еділ–Жайық аралығына көшіп-қонуға мүмкіндік беруге әсер етті.

Кейін патша үкіметі қайтадан хандық билікті тірілтуге және сұлтандармен одақты күшейтуге кірісті. Қатал саясат күшейіп, 1790 жылы Орынборға барған билер мен старшындардың бір бөлігі қамауға алынды. Нұралы хан Уфада қайтыс болды. Одан кейінгі хан сайлауларындағы қайшылықтар қоғамдағы наразылықты одан әрі өршітті.

1792 жылы Сырым бастаған көтерілісшілердің Елек қаласына шабуылы сәтсіз аяқталды. 1794 жылы Ералы хан қайтыс болып, 1795 жылы Нұралының баласы Есім хан сайланды. 1795–1796 жылдардағы ауыр табиғи жағдай халық шаруашылығын күйзелтсе де, салық қысымы бәсеңдемеді.

Бұл кезең оқиғалары отаршыл саясаттың «жерді тарылту», «әскери қысым», «әкімшілік бақылау» арқылы дәстүрлі шаруашылыққа зор нұқсан келтіргенін көрсетті. Пугачев көтерілісіне қатысу, Сапура Мәтенқызы мен Сырым Датұлы бастаған қозғалыстар — Ресей империясының отаршылдық саясатына және жергілікті билеуші топтардың озбырлығына қарсы бағытталған маңызды азаттық қозғалыстардың қатарында.