Банк қызметтерінің көлемді көрсеткіштерінің динамикасын бағалау
Коммерциялық банктер менеджменті: бағалы қағаздар нарығындағы маңызы мен рөлі
Дамыған елдерде банктік менеджмент өндіріс тиімділігін арттыратын шешуші факторлардың бірі ретінде қарастырылады. Шетелдік тәжірибе көрсеткендей, банк қызметін ілгерілететін стратегиялық бағдарламамен қатар, менеджменттік және маркетингтік белсенділікті бөлек бағалау қажет. Менеджмент — ұйымды тиімді ұйымдастыру мен басқарудың оңтайлы жүйесі.
Банктік менеджменттің мәні мен мақсаты
Банктік менеджмент — банктің және оның ұжымының қызметін ұйымдастыру мен басқарудың жүйесі. Негізгі мақсат — басқарудың ең тиімді тетіктерін қолдана отырып, табысқа қол жеткізу. Алайда бұл жалғыз мақсат емес: банк пайда табуға ұмтыла отырып, қоғамдық тұтыну қажеттіліктерін қанағаттандыруға, яғни халыққа қажет өнімдер мен қызметтердің қолжетімділігін арттыруға да ықпал етуі тиіс.
Басты бағыт
Банктік менеджменттің негізгі бағыты — активтер мен пассивтерді, меншікті капиталды басқару және банктік тәуекелді азайту.
Тәуекел мен табыстылық арақатынасы
Банк қызметінде тәуекел әрдайым қатар жүреді: жоғары табыс көбіне жоғары тәуекелмен байланысты. Пайда табу мүмкіндігі артқан сайын, ықтимал шығын қаупі де өседі. Сондықтан менеджменттің міндеті — тәуекел мен табыстың өзара қатынасындағы ең оңтайлы нұсқаны табу және оны тұрақты түрде бақылап отыру.
Жоспарлау, талдау, реттеу және бақылау
Банктік менеджменттің құрылымы әдетте төрт өзара байланысты элементтен тұрады: ағымдық және перспективалық жоспарлау, талдау, реттеу және бақылау. Бұл элементтер банктің мақсат қоюынан бастап, нәтижені өлшеу мен түзетуге дейінгі толық басқару циклын қамтамасыз етеді.
Жоспарлау
Мақсат, қызмет аясы, масштаб және күтілетін нәтижелер анықталады; ресурстар көздері мен шығындар өлшеніп, өзара салыстырылады. Нәтижесінде ағымдық және перспективалық жоспар-болжамдар қалыптасады.
Талдау
Нақты нәтижелер жоспарланған көрсеткіштермен салыстырылады. Талдау оң және кері үрдістерді, пайдаланылмаған резервтерді, жоспардағы олқылықтарды және шешім қабылдаудағы қателерді анықтауға көмектеседі.
Реттеу
Ішкі саясат пен процедуралар өзгермелі жағдайға бейімделеді. Реттеу көбіне мемлекеттік қадағалау талаптарын орындауға және банк ішіндегі нормаларды нақтылауға бағытталады.
Бақылау
Жедел ауытқуларды анықтау, кемшіліктерді жою және тәуекелді шектеу үшін қолданылады. Бақылау сыртқы (Ұлттық Банк, аудит) және ішкі (ішкі аудит, менеджерлер) болып бөлінеді.
Талдаудың негізгі бағыттары
Банктік талдау баланстық деректер мен басқарушылық есепке сүйене отырып, банктің орнықтылығы мен тиімділігін жан-жақты бағалайды. Төмендегі бағыттар тәжірибеде кең қолданылады:
-
Көлемдік көрсеткіштердің динамикасы
Активтер, депозиттер, меншікті капитал, несиелер және пайда өзгерісі бағаланып, басқа банктердің ұқсас көрсеткіштерімен салыстырылады. Бұл банктің нарықтағы позициясын көруге және даму стратегиясын нақтылауға мүмкіндік береді.
-
Ресурстық база
Көлемі, құрылымы және негізгі құрамдас бөліктерінің (меншікті капитал, депозиттер, банкаралық қарыз) үрдістері талданады. Нәтиже депозиттік саясатты қалыптастыруда қолданылады.
-
Өтімділік
Қаржылық коэффициенттер есептеліп, динамикада және талап етілетін деңгейлермен салыстырылады. Факторлық талдау өтімділікті басқару стратегиясы мен тактикасын таңдауға көмектеседі.
-
Табыстылық
Пайда мен шығын құрылымы, активтерді пайдалану тиімділігі және рентабельділіктің сандық-сапалық көрсеткіштері есептеледі. Осы негізде табыстылықты басқару механизмі жетілдіріледі.
Қосымша аналитика
Коммерциялық банктер тәжірибесінде несиелік портфельді талдау, бағалы қағаздар портфелін талдау, клиенттің несиелік қабілетін бағалау, меншікті капитал жеткіліктілігін талдау сияқты бағыттар да жүргізіледі. Бұл материалдар тәуекелді басқару саясатын қалыптастыруда пайдаланылады.
Мемлекеттік қадағалау және банк ішіндегі реттеу
Банк өзге тұлғалардың қаражатын тартатын және тәуекелі жоғары сала болғандықтан, мемлекеттік реттеу ерекше мәнге ие. Реттеу әдетте лицензиялау талаптарын, қызмет аясын шектеуді, капитал жеткіліктілігін, өтімділік нормативтерін және міндетті резервтерді қамтиды. Осыған байланысты банк ішіндегі реттеу жүйесі ең алдымен қадағалау органдары бекіткен нормативтерді мүлтіксіз орындауға бағдарланады.
Ішкі реттеудің бағыттары
- Ұйымдық құрылымды жаңарту (жаңа бөлімдер ашу, ескілерін күшейту).
- Шешім қабылдау рәсімдерін және әдістемелік құжаттарды жетілдіру.
- Нарық жағдайына қарай банк саясатының әдістері мен басымдықтарын түзету.
- Тәуекелді шектеу немесе тәуекелден қорғану үшін қосымша кепілдік жүйелерін енгізу.
- Кадрлық саясатты, оқыту жүйесін және ішкі бақылауды жаңарту.
Бақылаудың түрлері
Сыртқы бақылау
Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі және сыртқы аудиторлар арқылы жүзеге асырылады.
Ішкі бақылау
Банктің өзі ұйымдастырады; менеджерлер және ішкі аудит бөлімшелері орындайды. Мақсаты — кемшіліктерді жедел анықтап, жою.
Банк менеджментінің екі ірі блогы
Банк менеджменті басқару тәжірибесінде екі негізгі блокқа бөлінеді: қаржылық менеджмент және персоналды басқару.
Қаржылық менеджмент
Қаржылық менеджмент — ақша ресурстарының қозғалысын басқару, оларды банктің мақсаттары мен міндеттеріне сәйкес қалыптастыру және орналастыру. Әр банк ақша нарығында өз стратегиясы мен тактикасын әзірлейді; ал экономикалық жағдайдың құбылмалылығы басқару әдістерін үздіксіз жаңартуды талап етеді.
Негізгі бағыттар
Персоналды басқару
Персоналды басқару банк қызметкерлерінің білімі мен тәжірибесін барынша тиімді пайдалануға бағытталады. Ол мотивация, кадрларды іріктеу және орналастыру, еңбек үдерісін ұйымдастыру, оқыту және қайта оқыту, еңбекақы және ынталандыру, мансаптық өсу, ішкі бақылау мен корпоративтік коммуникация қағидаларын қамтиды. Оның ғылыми негізі — психология және іскерлік этика.
Басқару сапасы неге маңызды?
Шетел тәжірибесінде басқару сапасына ерекше мән беріледі, өйткені ол жеке банктің де, жалпы банк жүйесінің де тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Басшылық пен қызметкерлер құзыретінің жеткіліксіздігі салдарынан болатын техникалық қателер, қаржылық жағдайды жасыру, есептілікті бұрмалау, алаяқтық сияқты тәуекелдер уақтылы анықталса, қадағалау органдары банктің жұмысына ықпал ете алады.
Банкті ұйымдастыру қағидалары
Банкті ұйымдастыру қағидалары — оның функциялары мен операцияларын орындауды қамтамасыз ететін бастапқы ұйымдастырушылық негіздер. Негізгі қағида ретінде функционалдық тәсіл алынады: банк ірі несиелік мекеме болғандықтан, басқару құрылымында несиелеу, есеп айырысу және операциялық басқару бөлімшелері міндетті түрде болуы тиіс.
Иерархия қағидасы
Өкілеттіктер деңгейлерге бөлінеді. Жоғары деңгейде басқарма, кеңес, тексеру комиссиясы және несиелік комитет сияқты органдар стратегиялық және бақылау функцияларын орындайды.
Мақсатқа сәйкестік
Ұйымдастыру құрылымы табыстылықты қамтамасыз етуге, шығынды бақылауға, клиенттерді тартуға және қызмет көрсету сапасын арттыруға бағытталуы керек.
Бақылау қағидасы
Ішкі және сыртқы аудит, операциялардың заңдылығын қадағалау, Ұлттық Банк нормативтерін сақтау — міндетті элементтер.
Регламенттер мен ақпараттың рөлі
Ішкі бақылауды қамтамасыз етудің маңызды тетігі — қызметкерлердің міндеттері мен процестерін нақты регламенттеу. Ол үшін банкте жарғы, бөлімшелер туралы ережелер, лауазымдық нұсқаулықтар сияқты құжаттар жүйесі болуы қажет. Сонымен бірге басқарушылық шешім қабылдау үшін жедел әрі жеткілікті ақпаратты жинау және оны заманауи әдістермен өңдеу шешуші рөл атқарады.
Менеджмент мақсаттарының ерекшелігі және көрсеткіштер жүйесі
Банктің табиғаты ерекше: ол қоғам капиталының бір бөлігін сақтайды және қайта бөледі; клиент қаражатының сақталуына жауап береді; жеке мүддені көздей отырып, қоғамдық мүддені де ескереді. Осы ерекшелік банк менеджменті мақсаттарын көпөлшемді етеді.
Негізгі мақсаттар
- Ақша нарығы талаптарына сай банк қызметін рентабельді жүргізу.
- Өтімділікті банктің сенімділігінің негізгі кепілі ретінде қамтамасыз ету және кредиторлар мен салымшылар мүддесін қорғау.
- Клиенттерге қызмет көрсету көлемі, құрылымы және сапасы бойынша қажеттіліктерді барынша қанағаттандыру.
- Ұжымның коммерциялық және әлеуметтік мәселелерін тиімді шешу.
- Мамандарды даярлау және қайта даярлау жүйесін дамыту арқылы әлеуетті мүмкіндіктерді толық іске асыру.
Бағалау көрсеткіштері
Банктің жалпы нәтижесін бағалауда сандық, сапалық және әлеуметтік көрсеткіштер қолданылады.
Сандық
Клиенттер мен шоттар саны, операциялар мен қызметтер көлемі, депозиттер, несиелер және инвестициялар көлемі.
Сапалық
Рентабельділік, шығын құрылымы, айналым жылдамдығы, операцияларды орындау тиімділігі, құжат айналымының жеделдігі, сервис сапасы және ақпарат құпиялығы.
Әлеуметтік
Қызметкерлердің кәсіби дамуы, еңбекке қатынасы, әлеуметтік мәселелердің шешілу деңгейі, ұйым ішіндегі ахуал.
Қорытынды: қазіргі талаптар және басқару мәдениеті
Қазіргі жағдайда банк менеджменті тек экономикалық біліммен шектелмейді: құқық, психология және іскерлік этика негіздерін меңгеру де қажет. Банктік операциялар тәуекелі жоғары болғандықтан, маңызды шешімдерде ұжымдық талқылау мен келісім қағидасы кең қолданылады. Сонымен қатар ұжымдағы әлеуметтік тұрақтылық, өндірістік орта сапасы және даулы жағдайлардың алдын алу — басқарудың маңызды бөлігі.