Қазақша рефераттар

Экономикалық өсудің интенсивтік факторлары

Экономикалық өсудің мәні және өлшемдері

Батыс елдеріндегі қалыптасқан экономикалық жүйе шеңберінде экономикалық өсу жетекші, нақты мақсаттардың бірі болып саналады. Экономикалық өсу ұлғаймалы ұдайы өндірістің болуымен түсіндіріледі: бұл өндіріс көлемінің жыл сайын сандық қана емес, сапалық тұрғыдан да артуы.

Кең тараған түсінік бойынша, экономикалық өсу өндірістің нақты көлемінің ұзақ мерзімді өзгерістерімен сипатталады және көбіне жалпы ұлттық өнімнің (ЖҰӨ) нақты көлемінің өсу қарқынымен немесе осы көрсеткіштің жан басына шаққандағы өсімімен өлшенеді.

Негізгі қайшылық және оны шешу жолдары

Экономикалық өсудің түпкі мәні — экономиканың негізгі қайшылығын жаңа деңгейде шешу: өндірістік ресурстардың шектеулілігі мен қоғамдық қажеттіліктердің шексіздігі арасындағы қайшылық.

1) Өндірістік мүмкіндіктерді кеңейту

Қосымша ресурстарды тарту, өндіріс көлемін ұлғайту арқылы экономиканың әлеуетін арттыру.

2) Тиімділікті күшейту және қажеттіліктерді дамыту

Бар мүмкіндіктерді ұтымды пайдалану, технология мен басқаруды жетілдіру, өнім мен қызмет сапасын көтеру.

Даму әр кезең сайын жаңа қажеттіліктерді тудырады, ал олардың барлығы бірден толық қамтамасыз етіле бермейді. Дегенмен қоғамдық қажеттіліктер көбіне бастапқы, жетекші сипатқа ие: қажеттілік жаппай сипат алған сайын өндірістің үздіксіз дамуына сұраныс күшейеді.

Экономикалық өсудің мақсаттары

Экономикалық өсудің басты мақсаттары — халықтың әл-ауқатын көтеру және ұлттық қауіпсіздікті нығайту. Материалдық әл-ауқаттың артуы бірнеше бағыт арқылы көрінеді.

Жан басына шаққандағы ұлттық табыстың өсуі

Нақты өлшем ретінде жан басына шаққан ұлттық табыс өсімінің қарқыны қарастырылады.

Бос уақыттың көбеюі

Бұл көрсеткіш ЖІӨ/ЖҰӨ құрамында тікелей көрінбейді; бағалау үшін жұмыс аптасының және жұмыс жылының қысқаруына, еңбек уақытының жалпы ұзақтығына назар аударылады.

Табыстың бөлінісін жақсарту

Ұлттық табыстың халық топтары арасында әділеттірек бөлінуі әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етеді.

Тауарлар мен қызметтердің сапасы және әртүрлілігі

Сапаның артуы мен ассортименттің кеңеюі өмір сүру деңгейін өсіреді және бәсекеге қабілеттілікті күшейтеді.

Экономикалық өсудің типтері

Қоғамдық өндірістің типіне қарай өнім өсімі мен өндіріс факторлары көлемі өзгерістерінің арақатынасы әртүрлі болады. Осыған сәйкес экономикалық өсудің бірнеше типі ажыратылады.

Интенсивті тип

Техника мен технология есебінен
  • Қолданылатын ресурстар сапасының өсуі (жұмыс күшінің сапасын арттыру, капитал сапасын жақсарту).
  • Ресурстарды пайдалану әдістерін жетілдіру (технологияны, өндіріс пен өткізуді ұйымдастыруды, басқаруды жақсарту).

Экстенсивті тип

Қосымша факторларды тарту есебінен
  • Жұмыс күшінің санының өсуі.
  • Капитал көлемінің артуы.

Аралас тип

Фактор өсімі + технологиялық жаңару

Ұлттық өнімнің өсуі өндіріс факторларының ұлғаюымен қатар техника мен технологияның жетілдірілуі арқылы жүзеге асады.

Тиімділік және өсудің сапасы

Экономикалық өсудің тиімділігі көпсалалы өндірістің тиімділігіне әсер ететін шарттардың жақсаруын білдіреді. Ал өсудің сапасы көбіне оның әлеуметтік бағытталуының күшеюімен байланысты.

Тиімділікті арттыратын бағыттар

  • Тауарлар мен қызметтердің сапасын жақсарту және бәсекеге қабілеттілікті күшейту.
  • Жаңа тауарларды игеру, бұрын толық қанағаттандырылмаған қажеттіліктерді қамту.
  • Мамандану мен кооперацияны, халықаралық еңбек бөлінісіндегі артықшылықтарды ескере отырып, тереңдету.
  • Басқаруды жетілдіру және еңбек өнімділігін ынталандыратын мотивация арқылы X-тиімсіздікті қысқарту.
  • Ресурстарды салалар және өңірлер бойынша тиімдірек бөлу (аллокация).
  • Жаңа технологияларды енгізу.

Өсудің сапасын айқындайтын әлеуметтік өлшемдер

  • Халықтың материалдық әл-ауқатының жақсаруы.
  • Бос уақыттың көбеюі (адамның үйлесімді дамуына жағдай).
  • Әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейінің жоғарылауы.
  • Адам капиталына инвестицияны өсіру.
  • Еңбек және өмір жағдайларының қауіпсіздігін қамтамасыз ету.
  • Жұмыссыздар мен еңбекке қабілетсіздерді әлеуметтік қорғау.
  • Еңбек нарығында ұсыныс ұлғайғанда толық жұмыспен қамтуды қолдау.

Ұлғаймалы ұдайы өндіріс және шектеулер

Экономикалық өсу ұлғаймалы ұдайы өндіріс арқылы жүзеге асады: жыл сайынғы қоғамдық өнім сандық және сапалық жағынан артады. Қоғамдық өнім әдетте екі ірі топтан тұрады: өндіріс құралдары және тұтыну құралдары.

Экстенсивті ұдайы өндіріс

Өнімді екі есе арттыру үшін жұмысшылар саны мен өндірістік қорлар шамамен екі есе ұлғаюы қажет.

Интенсивті ұдайы өндіріс

Сол нәтижеге ресурстарды дұрыс әрі тиімді қолдану арқылы қол жеткізуге болады.

Практикадағы арақатынас

Нақты экономикада бұл екі тәсіл көбіне белгілі бір үлесте қатар жүреді және бірін-бірі толықтырады.

Экстенсивті өсудің өзіндік шектеулері бар. Негізгі кедергілердің бірі — табиғи ресурстардың тапшылығы. Мұндай жағдайда шаруашылық айналымына қолайлығы төмен кен орындарын қосуға тура келеді, бұл ресурстарды қымбаттатып, пропорцияларды өзгертіп, экономикалық өсу қарқынын бәсеңдетеді.

Сондықтан экономикалық өсу көптеген факторларға тәуелді: табиғи ресурстардың саны мен сапасына, еңбек ресурстарының саны мен сапасына, капитал көлеміне және қолда бар технологияға. Экстенсивті мүмкіндіктер сарқылған сайын қоғам интенсивті өсудің тетіктеріне көбірек сүйенеді, соның ішінде ресурсты үнемдейтін бағыттарға: материалды, энергияны және қорларды үнемдеуге.

Өлшеу көрсеткіштері: ЖІӨ, ЖҰӨ және ұлттық табыс

Жалпыэкономикалық деңгейде өсу тауарлар мен қызметтердің жылдық көлемінің ұлғаюымен көрінеді. Сол себепті өлшеудің негізгі көрсеткіштері ретінде жалпы ішкі өнім (ЖІӨ), жалпы ұлттық өнім (ЖҰӨ) және ұлттық табыс (ҰТ) қолданылады.

Абсолютті және салыстырмалы өсім

Абсолютті өсім

Мысалы, нақты ЖҰӨ бір жылда 200 млн теңгеден 210 млн теңгеге өссе, абсолютті өсім — 10 млн теңге.

Салыстырмалы өсім

Сол мысалда салыстырмалы өсім — 5%. Жеке кезеңдегі динамика әдетте жылдық өсу қарқынымен сипатталады.

Бірнеше жылдық көрсеткіштер қатарын құрастыру ЖҰӨ өсімінің үрдісін көруге және экономикалық дамудың бағытын бағалауға мүмкіндік береді.

Қазақстандағы экономикалық өсу және құрылымдық өзгерістер

Бүгінгі таңда Қазақстанда экономикалық өсудің жоғары қарқыны байқалады. Ел экономикасын шикізаттық бағдардан өңдеуші секторға қарай әртараптандыру (диверсификациялау) жолдары қарастырылуда. Минералдық шикізат — қалпына келмейтін ресурс, ал кен орындары уақыт өте сарқылады. Бұл тәуекел ұзақ мерзімде экономикалық, кейін саяси тәуелсіздікке де әсер етуі мүмкін.

Индустриялық-инновациялық күн тәртібі

Осы себепті Үкімет 2015 жылға дейінгі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасын әзірледі. Бағдарламаны іске асыру барысында мұнай саласына назар аудару қажет болды. Сонымен қатар мұнай өнімдерін өндіру мен өткізу мәселесі өзекті, өйткені ол шығындар құрылымымен тығыз байланысты.

2010 ж. I жартыжылдық

+8%

Өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғандағы жалпы өсім.

Өнеркәсіп

+11%

Өнеркәсіп саласындағы өсім қарқыны.

Ауыл шаруашылығы

+3,1%

Сектордағы өсім көрсеткіші.

Әлеуметтік және макроэкономикалық нәтижелер

Жұмыссыздық

Екінші тоқсанда жұмыссыздық деңгейі өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 0,9 тармаққа төмендеп, 5,8% болды.

Инфляция

Жыл басынан инфляцияның төмендеуі байқалды: қаңтардағы 1,4%-дан маусымда 0,2%-ға дейін.

Шағын және орта кәсіпкерлік

Қабылданған шаралар іскерлік белсенділікті арттырып, шағын және орта бизнес нысандарында шығарылған өнім көлемінің өткен жылдың осы мерзімімен салыстырғанда 6,1% өсуіне мүмкіндік берді.

Дағдарысқа қарсы бағдарламалар және кейінгі даму шаралары аясында ішкі сұранысты қолдау мен іскерлік белсенділікті ынталандыру экономиканың қалпына келуіне оң әсер етті. Жедел индустрияландыру және Кедендік одақ жағдайындағы өсім елдің стратегиялық мақсаттарына жету жолындағы бағыттың дұрыстығын көрсетті.