Күрд мәдениеті
Кіріспе
Күрдтер — Таяу Шығыс аймағындағы ірі этностардың бірі. Тарихшылардың зерттеулеріне сүйенсек, олар жаңа дәуірге дейінгі екінші мыңжылдықта өмір сүрген Оңтүстік-Батыс Азиядағы ежелгі халықтардың қатарына жатады.
Тілдік сипаттама
Күрд тілі үндіеуропалық тілдер тобына кіреді және иран тілдерінің солтүстік-батыс тармағына жатады. Тілде диалектілер көп, олардың ішінде ең кең таралғандары — солтүстік құрманжы және оңтүстік сорани диалектілері.
Халық саны және географиясы
Күрдтер — саны жағынан өте көп болғанымен, өз тәуелсіз мемлекеті жоқ халықтардың бірі. Қазіргі таңда әлемдегі күрдтердің саны 40 миллионнан асады. Таяу Шығыс халықтары арасында олар арабтар, парсылар және түріктерден кейінгі төртінші орын алады.
Диаспора
XIX ғасырда Түркия мен Ираннан күрдтердің бір бөлігі Закавказье елдеріне қоныс аудара бастады. Бұрынғы КСРО құрамындағы мемлекеттерде шамамен 1 млн күрд тұрады (Әзербайжан, Армения, Грузия, Түрікменстан, Қазақстан). 2002 жылғы Ресей санағы бойынша Ресейде 19,6 мың мұсылман күрд тіркелген.
Тәуелсіздік жолындағы алғашқы көтерілістер
Күрд халқының тәуелсіздік үшін алғашқы ірі бас көтеруі 1840 жылы Бадрхан-бектің жетекшілігімен басталды. Жаңа кезеңдегі саяси серпілістердің бірі 1908 жылғы Младтүрік революциясы тұсында байқалды.
Негізгі бөлім
Күрд мәдениеті
Күрд мәдениеті өте терең тарихи тамырларға ие. Көшпелі және жартылай көшпелі қауымдар пішіні қазақ үйіне ұқсас, іші түрлі түсті жіптермен шебер тоқылған, перде не шымылдықтармен бөлінген шатырларда (чадыр) тұрған.
Отбасылық дәстүрлер
- Баланың тууы мен есім қою рәсімдері
- Сүндетке отырғызу дәстүрі
- Балаларды тіл-көзден сақтау ғұрыптары
Ұлттық киім
Ұлттық киім күрд мәдениетінің ажырамас бөлігі. Ол Азия халықтарының киім үлгілерінен өзіндік келбетімен ерекшеленеді; үлгілердің сан алуандығы аймақтық ерекшелік пен климаттық жағдайларға байланысты қалыптасқан.
Шаруашылық және тұрмыс
Мал шаруашылығы негізгі кәсіп болды. Сонымен бірге тері илеу, жүннен бұйымдар жасау (кілем, киіз, тоқыма) жақсы дамыды.
Жазық аймақ тұрғындары көбіне ауыл шаруашылығы өндірісімен айналысты.
Дәстүрлі тағам
Дәстүрлі тағамдары көптеген халықтардың ас мәзіріне ұқсас. Көбіне сүт және ет өнімдері, сондай-ақ көкөніс пен жемістер кеңінен қолданылады.
Мерекелер мен діни ғұрыптар
Құрбан айтта қой немесе өгіз шалу дәстүрі бар, бұл рәсімде міндетті түрде дұға оқылады. Тек күрдтерге тән ұлттық мейрамдардың бірі — Қыдыр-Нәби.
Қыдыр-Нәби — туыстар арасындағы татулық пен ауқаттылықтың қорғаушы періштесі ретінде түсіндіріледі. Ұлы ораза кезінде ол әрбір үйге келеді деген сенім бар.
Әдебиет
Күрд тарихында көптеген көрнекті ақындар мен жазушылар болған. Әдеби мектептің негізін қалаушылардың бірі ретінде сарай ақыны Мело Джезери (XII ғ.) аталады.
ХХ ғасырдың 20–80 жылдарындағы күрд мәселесі
ХХ ғасырдың 20-жылдары халықаралық қатынастар салыстырмалы түрде тұрақтанып, әлем бір сәт тынышталғандай болды. Алайда бұл жағдай күрдтер қоныстанған аймақтарға толық қатысты емес еді.
Лозанна конференциясынан кейін қалыптасқан саяси тәртіп Таяу Шығыс халықтарына күткен еркіндік пен қауіпсіздікті толық әкелмеді. Бұған дейінгі халықаралық қайшылықтар жалғасын тауып, өрши түсті. Сол қайшылықтардың бірі — Күрдістан мәселесі болды.
І дүниежүзілік соғыс кезеңінде, әсіресе Севр келісімі тұсында, күрдтердің тәуелсіздікке жақындаған сәті байқалды. Алайда кейінірек күрдтер орналасқан аумақ төрт бөлікке бөлініп кетті.
Лозаннадан кейінгі жаңа кезең
Лозанна келісімдерінен кейін күрд мәселесі — ұлттық тәуелсіздік үшін күрес — Түркия, Иран, Ирак және Сирияның саяси тарихындағы тұрақты факторға айналды. Күрдістан аумағының едәуір бөлігі және халықтың басым бөлігі Түркияның қол астына өтті.
Түрік Күрдістаны
Күрдтер негізінен Түркияның шығыс және оңтүстік-шығыс аймақтарында қоныстанды. Бұл аумақ шартты түрде Түрік Күрдістаны деп аталады, оның ауданы шамамен 225 мың км². Түрік Күрдістаны Түркия аумағының 30%-ын, ал тұтас Күрдістанның шамамен 47%-ын қамтиды.
Қазіргі таңдағы күрд мәселесі
Күрд мәселесі бүгінгі күні де өзекті. XIX ғасырдан бері күрдтер тәуелсіздікке ұмтылған саяси күресті тоқтатпай келеді; бұл құбылыс өңірлік саясатқа, қауіпсіздікке және мемлекетаралық қатынастарға тұрақты ықпал етіп отыр.
Қорытынды
Күрдтер — Таяу Шығыстың тарихи, тілдік және мәдени тұрғыдан айрықша орны бар ірі этносы. Олардың кең географияға таралуы, бай дәстүрлері мен мәдени мұрасы бір жағынан күрд қоғамының тұтастығын айқындаса, екінші жағынан мемлекетаралық бөлініс пен саяси қайшылықтар күрд мәселесін ұзақ мерзімді әрі күрделі құбылысқа айналдырды.