Алаштың арманы
Міржақып Дулатов (1885–1935) — қазақтың көрнекті ақыны, жазушысы, педагогі және қоғам қайраткері. Ол ХХ ғасыр басындағы қазақ мәдениеті мен әдебиетінде жаңа демократиялық бағыттың орнығып, кең өріс алуына айрықша еңбек сіңірді. Елді оятуға үндеген өткір публицистикасы мен көркем шығармалары ұлт санасының жаңғыруына ықпал етті.
Оның шығармашылық және қоғамдық ұстанымын түйіндейтін басты идея — білімге ұмтылу, елдік жауапкершілік және азат ой.
Өмірі
Туған жері
1885 жылы қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданында дүниеге келген.
Қайтыс болуы
1935 жылы айдауда қайтыс болды. Карель АКСР-ындағы Беломорск ауданы, Сосновец теміржол стансасы маңында жерленген; 1996 жылы сүйегі елге әкелініп, қайта жерленді.
Дулатов Торғайдағы екі сыныптық орыс-қазақ педагогикалық училищесін 1902 жылы аяқтады. 1902–1911 жылдары Торғай мен Қызылжарда мұғалім болып қызмет атқарды.
1911–1918 жылдары «Айқап» журналында және «Қазақ» газетінде еңбек етті. 1917–1918 жылдары Алаш партиясын, Алаш автономиясын және Алашорда үкіметін құрушылардың бірі ретінде қазақ мемлекеттілігін қалыптастыру ісіне белсене араласты.
1920–1928 жылдары Ташкенттегі «Ақжол» газетінде редактор болды, Семейде сот саласында қызмет етті, Орынбордағы Қазақ ағарту институтында дәріс оқыды. Сондай-ақ Қазақ мемлекеттік баспасында саяси редактор, «Еңбекші қазақ» газетінде жауапты хатшының көмекшісі қызметтерін атқарды.
Қуғын-сүргін
1928 жылдың желтоқсанында репрессияға ұшырады. 1935 жылы айдауда өмірден өтті. 1988 жылғы 4 қарашада ақталды.
Шығармалары
Міржақып Дулатов әдебиет пен мәдениеттегі жаңашыл, демократиялық ойдың дамуына зор үлес қосты. Оның үнін айқын танытқан еңбектердің бірі — 1909 жылы жарық көрген «Оян, қазақ!» өлеңдер жинағы. Бұл кітап қазақ қоғамына серпіліс беріп, ағартушылық идеяны қуатты ұранға айналдырды.
Көркем шығармалары
- «Бақытсыз Жамал» (1910) — қазақ әдебиетіндегі тұңғыш романдардың бірі.
- «Азамат» (1913), «Терме» (1915) — өлең жинақтары.
- «Бүркіттің иесі» (1917) — поэма.
- «Балқия» (1922) — пьеса.
Мақалалары, аудармалары, оқулықтары
- «Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов» (1914) және «Ахмет Байтұрсынов» (1922) мақалалары.
- Әдебиет, мәдениет, тарих, этнография жөнінде жүздеген мақала мен зерттеу.
- А.С. Пушкин, М.Ю. Лермонтов, И.А. Крылов шығармаларынан қазақ тіліне аудармалар.
- Библиографиялық көрсеткіш (1–2 бөлім, 1926).
- «Есеп құралы» (1921, кейін бірнеше рет басылған) және «Оқу құралы» оқулықтары.
Ықпалы
Оның шығармалары мен оқулықтары қазақ даласына кең таралып, халықтың оянуына және саяси күреске араласуына елеулі әсер етті.
Алаштың арманы
Міржақып Дулатов — аса көрнекті ағартушы, қоғам қайраткері, ақын, жазушы және жалынды көсемсөз шебері. Ол бұрынғы Торғай уезі, Сарқопа болысының үшінші ауылында туған. Әкесі Дулат — қолөнерге шебер, ер-тұрман жасап, етік пен мәсі тіккен адам. Анасы Дәмеш — ойын-тойдың көркі болған әнші жан.
Ерте есейген тағдыр
Екі жасында анасынан, он екі жасында әкесінен айырылып, ағасы Асқардың қолында тәрбиеленді.
Оқу жолын жалғау
Асқар інісінің білім алуына ерекше көңіл бөліп, оның азамат болып қалыптасуына қолдау көрсетті.
Халыққа қызмет
Ауыл мұғалімі болып жүріп, ел тұрмысының ауырлығын көріп, жұртының мұңын мұңдауға бел буды.
Зерделі жас халықтың теңдігі жоқ, аянышты халіне күйзеліп, езілген еліне ес болуға серт етеді. Ол бар болмысымен халық ісіне беріліп: Жолдау, ұстаным «Қалғанша жарты жаңқам мен сенікі, пайдалан шаруаңа жараса, алаш» — деп, елдік мұратты биік қояды.
Өз бетімен ізденіп, білім жинаған, орыс тілін жетік меңгерген Міржақып озық ойлы еңбектермен танысу арқылы заманның аласапыранға бет алғанын ерте аңғарды. Кең далада бейқам отырған халқын ояту үшін ол жырмен де, сөзбен де күресті.
Ояту үндеуі
«Көзіңді аш, оян, қазақ, көтер басты,
Өткізбей қараңғыда бекер жасты…»
Бұл үндеу оның шығармашылық әлеміндегі өзекке айналып, білімге, пайдалы іске, ұлт намысына шақырған тұрақты ұстанымын айқындады.
Ол «Оян, қазақ!» ұранын қайталаудан танбады. Бұл үн Ахмет Байтұрсынұлымен рухани сабақтасып, қазақ даласына кең тарады. Тағдыр талқысы екеуін түрлі жолға салса да, қуғын-сүргін, қамау, қысым олардың мұратын өшіре алмады.
Ерте оянып, ерте есейген Міржақып күрес шебінің алдыңғы қатарында жүрді. Оның публицистикалық толғауларынан бастап шағын өлеңдеріне дейін, «Бақытсыз Жамал» романынан газет-журналдардағы мақалаларына дейін халық мүддесіне арналды. Сонымен бірге ол жастар тәрбиесі жайында көп толғанып, пайдалы әдет-ғұрыпты сақтау мен елін, жерін сүюге баулуды мақсат етті. Жазушылық пен қоғамдық қызметке педагогтік міндетті қатар алып жүруі — халыққа сүйіспеншілігінің айғағы.
Арман мен мұң
«Ем таба алмай дертіңе мен ертеден,
Сол бір қайғың өзегімді өртеген.
Тырп етпейсің бас көтеріп көрпеден,
Еңсең неге түсті мұнша, елім-ай…»
Ел бейнетін жүрекке түйген Жақаңның бұл жолдары — жеке мұңнан биік тұрған, халық тағдырына жауапкершіліктің көркем айғағы.
Қорытынды ой
Міржақып Дулатовтың мұрасы — ұлтты білімге, әділетке, елдікке үндеген идеялар жиынтығы. Оның сөзі мен ісі қазақ қоғамының жаңғыру дәуірімен біте қайнасып, бүгін де ойландырған сауалдарға жауап іздеуге жетелейді.