Құқықтық мемлекеттің белгілері туралы қазақша реферат
Азаматтық қоғамның негізгі құндылығы — адам және оның құқықтары, ал оны саяси тұрғыдан іске асыратын — мемлекет. Алайда бұл миссияны кез келген мемлекет атқара алмайды: тек қызметі мен принциптері құқыққа сай келетін, құқық үстемдігі орнаған мемлекет қана оған қабілетті. Мұндай мемлекет жалпы түрде құқықтық мемлекет деп аталады.
Негізгі идея
Мемлекет құқықты «мәжбүрлеудің құралы» ретінде ғана емес, билікті шектейтін өлшем және әділет пен теңдіктің кепілі ретінде тануы тиіс.
Идеяның тарихи қалыптасуы
Мемлекет пен құқықтың үйлесімді әрекеттестігін іздеу, құқықты саяси билікті жүзеге асырудың ғана құралы емес, оның негізін айқындайтын өлшем ретінде тану — көне дәуірден басталады. Ертедегі Қытайдағы легистер (мысалы, Шан Ян, б.з.д. IV ғ.) заңның міндеттілігіне ерекше мән беріп, биліктің өзін де заңға бағындыру қажеттігін атап өтті.
Құқықтық мемлекеттің негізгі идеялары көне ойшылдардың еңбектерінде тереңдей түсті. Олардың қатарында Солон, Гераклит, Пифагор, Платон, Аристотель, Демокрит, Сократ, Цицерон, софистер, стоиктер және рим заңгерлері бар. Бұл дәстүрде табиғи құқық, адамдардың теңдігі, құқықты әділеттің өлшемі ретінде тану, сондай-ақ жеке және көпшілік құқық ұғымдары айқындалды.
Жаңа дәуір: табиғи құқық пен еркіндік
Жаңа дәуірде табиғи құқық доктринасы қарқынды дамып, құқықтық мемлекет идеялары жетіле түсті. Н. Макиавелли және тирандыққа қарсы ойшылдар (мысалы, Э. Боэсси) қоғамдық санаға табиғи құқық ұстанымдарын енгізіп, оларды жаңа тарихи жағдайда дамытты.
Егемендік, құқықтың шығуы, халықтың тирандыққа қарсы тұру құқығы, табиғи теңдік және адам еркіндігі туралы қағидалар мемлекет туралы жаңа ғылыми қағидалардың теориялық негізіне айналды.
Бұл идеяларды жүйелеуде Гуго Гроцийдің үлесі зор: ол мемлекеттің мақсаты мен игілігі жетілген құқыққа тәуелді екенін көрсетті. Ал И. Кант мемлекеттің қызметі құқық принциптеріне сай болуы тиіс екенін негіздеп, заңның құқыққа сәйкестігі ғана мемлекеттің мәжбүрлеу қолдануын ақтайтынын атап өтті.
Кейін Р. фон Моль «құқықтық мемлекет» ұғымына анықтама беріп, оны конституциямен бекітілген азамат құқықтары мен бостандықтары бар, сондай-ақ сот арқылы қорғалуы қамтамасыз етілетін конституциялық мемлекет ретінде сипаттады.
Құқықтық мемлекеттің негізгі белгілері
1) Заңның құқыққа негізделген жоғарылығы
Бұл белгі құқық пен заңды ажыратудан басталады. Заңдардың, өзге нормативтік актілердің және мемлекеттік шешімдердің барлығы құқыққа, әділетке, теңдікке сай болуы тиіс.
Құқық — заң шығарушыдан тәуелсіз әлеуметтік феномен; ол еркіндіктің ортақ өлшемі ретінде биліктің әртүрлі әрекеттерін әділет пен теңдік қағидалары арқылы бағалауға мүмкіндік береді. Егер құқық өлшемі жоғалса, билік құқыққа сай келмейтін «заңдылықты» сылтау етіп, зорлық-зомбылыққа баруы мүмкін.
Тарихи сабақ: заңдылық ұраны және құқықтың бұрмалануы
ХХ ғасырдың 30-жылдарында «заңдылықты нығайту» ұранымен Кеңес мемлекетінде азаматтардың әлеуметтік-экономикалық, саяси және жеке құқықтарына ауыр соққы берілді. Көптеген шешімдер соттан тыс, әкімшілік тәртіппен қабылданды.
- 1931 жылғы тәртіп бойынша кешігу мен жұмысқа шықпау жұмыстан шығаруға және баспанадан айыруға негіз болды; істер көбіне сотқа жеткізілмеді.
- 1934 жылғы нормалар «объективті жауаптылық» элементтерін енгізіп, сотталғандардың отбасы мүшелерін сайлау құқығынан айырып, жер аударуға дейін барды.
- Террорлық істер бойынша қысқа мерзімде тергеу жүргізіліп, процестік кепілдіктер күрт шектелді; кешірім сұрау мүмкіндігі жойылды.
- 1935 жылдан бастап кейбір қылмыстар үшін жауаптылық 12 жастан белгіленді.
- 1937 жылы қуғын-сүргін күшейіп, құқық шын мәнінде жұмыс істемей қалды; тергеуде қысым көрсетуге жол берілді.
Бұл тәжірибе құқықсыздықтың қоғам дамуына қаншалықты қауіпті екенін көрсетеді: адам құқығын жоққа шығару өркениетті қоғамның орнығуына тікелей қатер төндіреді.
2) Адам құқықтары мен бостандықтарының шынайылығы және қорғалуы
Құқықтық мемлекет индивид пен биліктің қарым-қатынасын құқықтық нысанда құрады: теңдікті мойындайды, құқық пен бостандықтарды бекітеді және оларды құқықтық кепілдіктер арқылы қамтамасыз етеді.
Құқықтар мен бостандықтар — мемлекеттің «қайырымдылығының» нәтижесі емес, адамға табиғатынан тән және одан ажырамайтын мәртебе. Мемлекет міндеті — сол құқықтарды тану, сақтау және тиімді қорғау.
Адам құқықтарының қалыптасуы және халықаралық деңгейге шығуы
Адам құқықтары туралы тұтас түсінік XVII–XVIII ғасырларда айқындалды. Алғашқы маңызды құжаттардың бірі — Вирджиния құқықтар декларациясы (1776 ж., 15 мамыр), ол АҚШ-тың Тәуелсіздік декларациясынан бұрын қабылданды. Кейін бұл идеялар АҚШ Конституциясына, Құқықтар туралы билльге және 1789 жылғы Францияның Адам және азамат құқықтары декларациясына енді.
XIX ғасырдың соңында гуманистік тұжырымдама күшейіп, адамды қорғау ұлттық немесе әлеуметтік белгімен емес, адам болғаны үшін жүзеге асуы тиіс деген ұстаным орнықты.
Халықаралық өлшем
БҰҰ Жарғысы адам құқықтарын құрметтеу қажеттігін жариялады. 1948 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясын қабылдап, негізгі еркіндіктердің мазмұнын айқындады. 1966 жылғы пактілер (экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы; азаматтық және саяси құқықтар туралы) мемлекеттердің бұл құқықтарды қамтамасыз ету міндетін күшейтті.
Қазақстан үшін де өзекті міндет — Конституцияда жарияланған құқықтардың барлық мемлекеттік органдар тарапынан мүлтіксіз орындалуын қамтамасыз ету. Бұл жолда сот реформасы құқық пен бостандықтың ең тиімді кепілдерінің бірі ретінде танылады.
Адам құқықтарын қорғауға бағытталған ұлттық және халықаралық институттар жұмыс істейді: БҰҰ құрылымдары, сондай-ақ аймақтық тетіктер (мысалы, Еуропадағы тиісті комиссиялар мен соттар) адам құқықтарын қорғаудың тәжірибесін қалыптастырды.
3) Билікті бөлу және тежемелік-теңгерім жүйесі
Құқықтық мемлекеттің үшінші белгісі — биліктің ұйымдық-құқықтық құрылысы құқық талаптарына сай болуы және алғашқы екі белгінің (құқық үстемдігі мен адам құқықтарының қорғалуының) іске асуын қамтамасыз етуі. Негізгі мақсат — биліктің бір адамның немесе бір органның қолына шоғырлануына жол бермеу.
Билікті бөлу қағидасы Ежелгі Грекия мен Римде белгілі болған, кейін Ағарту дәуірінде жүйеленді. Дж. Локк билікті заң шығарушы және атқарушы тармақтарға бөлуді негіздеді, ал Монтескье оны қазіргі түсінікке жақын үлгіде дамытып, тежемелік-теңгерімнің маңызын көрсетті.
Қазақстандағы конституциялық модель
Қазақстан Республикасында билікті бөлу қағидасы Конституция арқылы жүзеге асырылады: заң шығарушы билік, атқарушы билік және сот билігі.
Билікті бөлу мемлекеттік биліктің бірлігін бұзбауы тиіс. Бұл тұрғыда мемлекет басшысы институты билік тармақтарының өзара үйлесіміне ықпал етіп, олардың тепе-теңдігі сақталуына қызмет етеді. Сонымен бірге атқарушы биліктің аппараттық, ақпараттық және мәжбүрлеу ресурстарына сүйеніп, басымдыққа ұмтылу қаупі бар болғандықтан, тежемелік-теңгерім тетіктері айрықша маңызды.
Тежемелік-теңгерімнің мысалы: АҚШ тәжірибесі
Демократиялық мемлекеттерде билікті бөлу қағидасы тежемелік-теңгерім жүйесі арқылы жұмыс істейді. АҚШ-та Конституция Конгреске заң шығару өкілетін берсе де, сөз бостандығын, баспасөз еркіндігін және дін бостандығын шектейтін заңдарға жол бермейді.
- Конгресс екі палатадан тұрады, бұл құрылым шешімдердің «бір қолға» тез жинақталуын тежейді.
- Президент Конгресті тарата алмайды және өзі заң шығара алмайды, бірақ вето қою арқылы қабылданған шешімдерді қайта қарауға жібере алады.
- Вето тиісті көпшілік арқылы еңсерілуі мүмкін, бұл да билік тармақтарының өзара тәуелді теңгерімін сақтайды.
Түпкі мәні біреу: билік тармақтарының бөлінуі бірлікті жоққа шығармайды, керісінше биліктің шамадан тыс шоғырлануын болдырмай, құқықтық мемлекеттің тұрақты қызмет етуіне жағдай жасайды.
Қорытынды ой
Құқықтық мемлекет — көпшілік-саяси биліктің құқықтық нысанда ұйымдасуы ғана емес, биліктің адамның қадір-қасиеті мен құқықтарына қызмет етуін қамтамасыз ететін жүйе. Оның өзегі үш тірекке сүйенеді: құқық үстемдігі, адам құқықтарының шынайы қорғалуы және билікті бөлу мен тежемелік-теңгерім.
Осы қағидалардың нақты іске асуы — құқықтық мемлекеттің сапалық көрсеткіші және демократиялық дамудың басты шарты.