Жинақтаушы зейнетақы қорлары
Қазақстандағы бюджеттен тыс қорлар: орталықтандырудан қайта жаңғыруға дейін
Қазақстанда 1998 жылдан бастап мемлекеттік қаржы ресурстарын орталықтандыру саясатына байланысты бюджеттен тыс қорлар мақсатқа сәйкес емес деп танылды: олардың қаражаттары Республикалық бюджетке шоғырландырылды.
Дегенмен әлемдік тәжірибе қоғам тарапынан шығыстарға бақылау қамтамасыз етілген жағдайда, қаржы ресурстарын жедел (оперативті) басқару үшін қорларды дербес қалыптастыруды орталықсыздандыру және оларды бөлек пайдалану тиімді екенін көрсетеді. Соның нәтижесінде Қазақстанда әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге жауап ретінде бюджеттен тыс қорлар қайтадан біртіндеп қалпына келе бастады.
Қайта жандануына әсер еткен негізгі бағыттар
- Зейнетақы жүйесін реформалау (Мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры, 1998 жыл)
- Индустриялық-инновациялық даму стратегиясын іске асыру (Қазақстандық инвестициялық қор, Ұлттық инновациялық қор, 2003 жыл)
- Мұнай табыстарын қордалау қажеттілігі (Қазақстан Республикасының Ұлттық қоры, 2001 жыл)
- Әлеуметтік сақтандыру жүйесін енгізу (Әлеуметтік сақтандырудың мемлекеттік қоры, 2005 жыл)
- Шағын бизнесті дамыту (Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры, 1997 жыл)
Жинақтаушы зейнетақы жүйесінің құрылуы: құқықтық негіз және алғашқы нәтижелер
1997 жылғы 20 маусымда «Қазақстан Республикасында зейнетақымен қамсыздандыру туралы» Заң қабылданып, 1998 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енді. Заң екі құрамдас бөлікті бекітті:
1) Жинақтаушы компонент
Әр азаматтың жеке жинағы есебінен зейнетақы құқығын қалыптастыруға бағытталды.
2) Солидарлық компонент
Ұрпақтардың бірігіп төлеуі қағидатына негізделген бұрынғы міндеттемелерді орындауды сақтады.
Социалистік елдер кеңістігінде алғаш рет міндетті зейнетақы жүйесін мемлекет тарапынан қатаң қадағалау енгізілді. Бұл зейнетақы қорларының және зейнетақы активтерін инвестициялық басқаруды жүзеге асыратын ұйымдардың (ЗАИБЖҰ) қызметін бақылауды күшейтуге мүмкіндік берді.
1998–1999: инфрақұрылымның жылдам қалыптасуы
1998 жыл
8 ЗАИБЖҰ, 1 мемлекеттік жинақтаушы зейнетақы қоры, 12 мемлекеттік емес қор, 5 кастодиан-банк құрылды.
1999 жылдың соңы
Зейнетақы активтері көлемі 23,5 млрд теңге болды.
Қаржы құралдары
Құралдар тізімі кеңейтіліп, зейнетақы активтері арқылы шетелдік корпоративтік бағалы қағаздарды сатып алу мүмкіндігі пайда болды.
Сол кезеңде зейнетақы активтері бойынша орташа жылдық табыстылық 41,38% деңгейіне жетті. Бұл нәтиже негізінен бағамдық айырмашылық әсерімен қалыптасты.
1999 жылдың соңында зейнетақы активтері көлемі 64,5 млрд теңгеге дейін өсті.
2000–2003: инвестициялық басымдықтар және реттеу талаптарының күшеюі
2000 жыл корпоративтік бағалы қағаздар нарығының белсенділігімен ерекшеленді. Зейнетақы активтерін осы бағытқа инвестициялау жүйенің табысты жұмыс істеуіне ықпал етті. Сонымен бірге 2000 жылы зейнетақы жүйесінің нормативтік-құқықтық базасы да жетілдірілді.
2000–2002 жылдар аралығында ЗАИБЖҰ-лардың жалпы саны өзгерген жоқ. Бұл бір жағынан нарықтағы іріктелумен, екінші жағынан мемлекет қойған қатаң талаптармен түсіндірілді. 2001 жылғы 1 шілдеден бастап ЗАИБЖҰ-лардың жарғылық капиталының ең төменгі мөлшері 150 млн теңге болып белгіленді.
2003 жылы зейнетақымен қамсыздандыру туралы заңнамаға бірқатар өзгерістер енгізіліп, зейнетақы қорларына зейнетақы активтерін өздері басқаруға мүмкіндік берілді. Бұл басқару шығындарын қысқартуға жағдай жасады.
Сенімнің артуы және жарналар көлемі
Жүйе қалыптасып, дамыған сайын халықтың сенімі күшейіп, мемлекеттік емес жинақтаушы зейнетақы қорларының салымшылары көбейді. Соның нәтижесінде міндетті зейнетақы жарналарының көлемі 2005 жылғы 1 тамыздағы дерек бойынша 7 239 818 млрд теңге деп көрсетілді.
Ескерту: бастапқы деректегі көрсеткіш берілген қалпында сақталды, алайда сан бірлігі/форматы нақтылауды қажет етуі мүмкін.
Жинақтаушы зейнетақы қорлары: түрлері және ұйымдастыру қағидаттары
Ашық жинақтаушы зейнетақы қоры
Салымшының жұмыс орны мен тұрғылықты жеріне қарамастан зейнетақы жарналарын қабылдайды.
Корпоративтік жинақтаушы зейнетақы қоры
Қордың құрылтайшылары мен акционерлері болып табылатын бір немесе бірнеше заңды тұлғаның қызметкерлері үшін құрылады.
Құқықтық мәртебе және атауға қойылатын талаптар
Жинақтаушы зейнетақы қорлары (ЖЗҚ) акционерлік қоғам нысанында құрылады және уәкілетті орган белгілеген тәртіппен филиалдар мен өкілдіктер ашуға құқылы.
Құрылтайшылар ретінде Қазақстан Республикасының резиденттері (заңды және жеке тұлғалар), сондай-ақ ашық ЖЗҚ жағдайында Қазақстан Республикасының Үкіметі құрылтайшы және акционер бола алады.
ЖЗҚ-ны мемлекеттік тіркеу және құрылтай құжаттарына өзгерістер мен толықтырулар енгізу уәкілетті органның рұқсаты болған кезде әділет органдары арқылы жүзеге асырылады. Рұқсат беру шарттары мен тәртібі уәкілетті органның нормативтік-құқықтық актілерімен айқындалады.
Атауға қатысты шектеулер
- Қор атауында міндетті түрде «Жинақтаушы зейнетақы қоры» сөздері болуы тиіс.
- «ұлттық», «орталық», «үкіметтік», «сақтық», «сақтандырушы» сөздерін кез келген тілде толық немесе қысқартылған түрде пайдалануға тыйым салынады.
- «мемлекеттік» сөзі атауда тек жарғылық капиталдың 100%-ы ҚР Үкіметіне тиесілі болған жағдайда ғана қолданылуы мүмкін.
Лицензиялау, капитал және комиссиялық сыйақы
Лицензиялау
Зейнетақы жарналарын тарту және зейнетақы төлемдерін жүзеге асыру қызметі уәкілетті орган арқылы лицензияланады.
Жарғылық капитал
Ең төменгі мөлшерін, қалыптастыру тәртібі мен құрамын уәкілетті орган белгілейді. Жарғылық капитал ақшалай төленеді.
Комиссиялық сыйақы шектері
- Инвестициялық табыстың 15%-ынан аспайды
- Ай сайын зейнетақы активтерінің 0,05%-ынан аспайды
Аудит және ашықтық
Жинақтаушы зейнетақы қорларының аудитін уәкілетті органның лицензиясы бар аудиторлық ұйым жүргізеді. Жыл қорытындысы бойынша аудиторлық есеп қордың жылдық қаржылық есептілігінің ажырамас бөлігі болып табылады.
Қордың қаржылық жағдайы туралы аудиторлық ұйымның аудиторлық есебі коммерциялық құпияға жатпайды. Аудитке қойылатын талаптар уәкілетті органның нормативтік-құқықтық актілерімен белгіленеді.