Зиялы қауым
Білім әлеуметтік институт ретінде
Қазіргі нарықтық жағдайда қоғамның табысты әрі тиімді дамуы үшін жан-жақты, терең білімді, маманданған, білікті және саналы адамдар қажет. Сондықтан оқу-ағарту мен білім беру саласына ерекше көңіл бөлініп, тұрақты әрі жеткілікті қаржыландыру қамтамасыз етілуі тиіс.
Негізгі ой
Білім — қоғамның рухани да, экономикалық та әлеуетін көтеретін негізгі тірек. Оны «қалған қаржымен» дамыту қоғамның жалпы дамуына тікелей кедергі келтіреді.
Бұрынғы КСРО кезеңінде (оның ішінде одақтас республикаларда) мәдениет пен білімді дамыту көбіне экономикадан «артылған» қаржыны ғана осы салаға бұру арқылы жүзеге асты. Оның үстіне, бөлінген аз қаражаттың өзі шамадан тыс үнемделіп, нәтижесінде халықтың рухани дамуы баяулады, ал қоғамның жаңғыруына тосқауыл көбейді.
Мәдени қатысу мен білім сапасының көрсеткіштері
Дамыған елдермен салыстырғанда, бұрын КСРО құрамында болған қоғамдарда білім деңгейі мен азаматтық-мәдени белсенділік төмендеу болды. Бұл құбылыс мәдени институттарға қатысу көрсеткіштерінен де байқалды: театр, мұражай, мәдени орталықтарға бару деңгейі төмендеп, мектептерде көркем өнер пәндері жеткіліксіз оқытылды. Кітапханалардағы оқырман саны азайып, көптеген кітаптар ұзақ уақыт қозғалыссыз, шаң басып тұрды.
Мәдени инфрақұрылым
Театр, мұражай, мәдени ошақтарға тұрақты қатысу — қоғамның рухани «иммунитетін» күшейтетін тәжірибе.
Мектептегі өнер пәндері
Өнер пәндерінің әлсіздігі талғамды, сыни ойлауды және мәдени пайымдауды жүйелі қалыптастыруға кедергі.
Оқу мәдениеті
Кітапхана оқырманының азаюы — білімге қолжетімділікке емес, білімге сұраныстың әлсіреуіне де байланысты белгі.
Капиталды техникаға емес, адамға салу: тарихи сабақ
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін АҚШ пен Жапония қоғамды дамытудың әртүрлі бағыттарын таңдады. АҚШ капиталды техникаға — өндіріс паркін жаңартуға, модернизацияға, технологиялық өзгерістерге көбірек бағыттады. Жапония болса капиталды адамға салуды, яғни тұлғаның шығармашылық және кәсіби қабілетін дамыту мен жетілдіруді басымдық етті.
Қорытынды түйін
Қаржыны адам капиталына салу ұзақ мерзімде айқын артықшылық береді. Жапонияның қарқынды дамуы осы тәсілдің тиімділігін көрсетті.
Білімнің гуманистік өзегі және зиялы қауымның рөлі
Өткен кезеңдегі білім жүйесінің маңызды артықшылықтарының бірі — оның адамгершілік, гуманистік бағытының салыстырмалы түрде күшті болуы. Қоғамның белгілі бір бөлігінен тіл, әдебиет, көркемөнер, бейнелеу өнерін талдай білу талап етілді; жалпыадамзаттық құндылықтармен танысу әлемді тереңірек түсінуге мүмкіндік берді.
Зиялы қауым — әрбір қоғамның ұстыны әрі мақтанышы. Ол бір күнде қалыптаспайды: ондаған, тіпті жүздеген жылдар бойы жинақталған білім, мәдениет және жауапкершілік нәтижесінде орнығады. Қандай басқару формасы болмасын, зиялылар қоғамдағы салыстырмалы түрде шағын әлеуметтік топты құрайды; олар ұлттың парасатын, шығармашылық қуатын танытып қана қоймай, сонымен бірге адамгершілік-мәдени үлгінің өлшемі саналады.
Тарихи жарақат
Тарих көрсеткендей, қоғамның осы «жіңішке жігі» жиі сынға түседі. Қазан төңкерісінен кейін көптеген оқымыстылар, инженерлер, әдебиетшілер және өзге де зиялы өкілдер елден кетуге мәжбүр болды; ал елде қалғандарының бір бөлігі сталиндік репрессияның жазықсыз құрбанына айналды. Бүгін де зиялы қауымның кейбір өкілдері әртүрлі қиындықтарға тап келіп отыр.
XXI ғасыр: үздіксіз білім алу қағидасы
Қазіргі таңда білім жүйесі дағдарыс жағдайын бастан кешіруде. Мұның бір себебі — ескі жүйеден жаңа сапалық жүйеге өтудегі күрделі өтпелі кезең. Ал жаңа жүйе өндірістің, технологияның, еңбек пен басқарудың жаңарған формаларына сай жаңа тәсілдерді, тәртіптерді, білім мен ғылымды талап етеді. Бұл — қоғамның ілгері дамуының қажетті алғышарты.
XXI ғасырда үздіксіз білім алу дамыған елдердегідей қоғамдық саясаттың негізгі қағидасына айналуы керек. Дегенмен, үздіксіз білім алуды тек оқу мерзімін ұзартумен немесе оқушылар санын ересектердің санымен «өлшеумен» шектеп түсінуге болмайды.
Мектептің басты міндеті
- Әр адамды әртүрлі еңбек пен іс-қызметті өз бетімен атқаруға үйрету.
- Өздігінен білім алуға дағдыландыру.
Университеттің миссиясы: мәдениет қалыптастыру
Болашақ білім жүйесінде университеттердің орны айрықша. Кез келген университет адамның жан-жақты мәдениетін қалыптастыратын кеңістік болуы тиіс, әрі оған толық мүмкіндігі бар. Университеттің міндетін «жұмысшы күшін өндірумен» ғана шектеу қате: оның аса маңызды қызметі — тұлғаның адамгершілік қасиеттерін дамыту және қалыптастыру.
Тарихи кезеңдерге қарай университеттегі оқу процестерінің салмағы мен беделі де әртүрлі болды. Бір кезеңдерде гуманитарлық және қоғамдық ғылымдар жаратылыстану мен техникалық ғылымдардың өлшем-үлгілерімен жүргізіліп, тек «нақты тиімді» деп танылған пәндерге басымдық берілді. Ал тұлғаның үйлесімді дамуына, адамгершілік қасиеттерінің жетілуіне жеткілікті назар аударылмады.
Бүгінгі басты мәселе
Университетті жаңғыртудың өзегі — қоғамдық-гуманитарлық білім беруді қайта жандандыру. Бұл гуманитарлық факультеттер санын механикалық көбейту емес, ең алдымен бітіруші мамандардың мәдени деңгейін жоғары сапада қалыптастыру.
Білім жүйесіндегі мәселелердің себептері
Оқу мен білім қоғамнан оқшау тұрған сала емес: ол қоғамдағы көптеген құбылыстар мен процестерді бейнелеп, олардың сапасына ықпал етеді. Ал еңбектің, кәсіби шеберліктің, өз бетімен атқарылатын жұмыстың беделі төмендеген жерде білімнің де қоғамдық беделі кемиді.
Объективтік себептер
Білім жүйесін қажетті деңгейде қаржыландырудың қамтамасыз етілмеуі.
Субъективтік себептер
- Ғылыми негізделген, өмір салаларына сай тиімді оқу жоспарлары мен бағдарламалардың жеткіліксіздігі.
- Әдістемелер мен оқу-көрнекі құралдарын жаңартудың баяулығы.
- Компьютерлер мен цифрлық құралдарды кең қолданудың жүйеленбеуі.
- Жаңа педагог кадрларды іріктеу мен дайындаудағы олқылықтар.
- Мектеп пен отбасы байланысын күшейту қажеттілігі.
Қорытынды: білім әлеуметтануы нені зерттейді?
Қорыта айтқанда, оқу-білім — ерекше әлеуметтік институт; ол қоғамда салыстырмалы түрде дербес қызмет атқарады. Нақтылап айтсақ, білім әрбір адамды білім негізімен қаруландырып қана қоймай, тәрбиені сабақтастырады, тұлғаны әлеуметтендіреді, оның интеллектуалдық және рухани мүмкіндіктерін қалыптастырады.
Білім әлеуметтануының зерттеу аясы
- Білім жүйесінің әлеуметтік институт ретінде дамуы және оның заңдылықтары.
- Білімнің қоғамның басқа салаларымен, институттарымен және процестерімен байланысы.
- Әлеуметтік құрылымға, қоғамдық қатынастарға, еңбек өнімділігі мен өндіріс тиімділігіне ықпалы.
- Жеке адамның тұлғаға айналуындағы білім процесінің рөлі және ғылыми көзқарастың қалыптасуы.
- Білім деңгейінің кәсіби қызметке, тәртіпке, әлеуметтік жағдайдың өзгеруіне әсері.