2000 жылдардағы оқулықтарда
Оқулық тілінің сандық көрінісі: 1950–2000 жылдар
1950 жылдардағы 1-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» оқулығында 1024 сөз, 2480 сөз формасы және 6314 сөз қолданыс тіркеледі. Ал 1970 жылдардағы 1-сыныпқа арналған «Қазақ тілі» оқулығында бұл көрсеткіштер 1454 сөз, 2867 сөз формасы және 8910 сөз қолданыс деңгейіне жетеді.
Бұл айырмашылық 1970 жылдардағы оқулықтардың 1950 жылдармен салыстырғанда ғылыми-танымдық және оқу-әдістемелік мазмұнмен толығуы, сондай-ақ мәтін құрылымының күрделене түсуі нәтижесінде қалыптасқан деп түсіндіріледі.
Лексика-грамматикалық топтар: жалпы үрдіс
1950 жылдардағы оқулықтардың лексика-грамматикалық топтармен қамтылу ерекшеліктері статистикалық түрде анықталады. Сөз таптарының ішінде қолданысы ең жоғарысы — зат есімдер. Зат есімдердің өз ішіндегі жалқы есімдер бірнеше топқа бөлініп қарастырылған.
1950 жылдар: жалқы есімдердің үлесі
- Адам аттары: 0,8%
- Географиялық атаулар: 0,73%
- Ру, тайпа, ұлт атаулары: 0,17%
- Мәдени-ағарту орындарының атаулары: 0,0016%
Маңызды байқау
Әртүрлі жылдардағы мәтіндерде сөз таптарының үлестік салмағы көбіне ұқсас деңгейде сақталады. Бұл тек тақырыптық-мазмұндық жақындықты ғана емес, сөз таптарының қолданылуында белгілі бір заңдылық бар екенін де аңғартады.
1950–1970 жылдар: сөз таптарының салыстырмалы статистикасы
Төмендегі кестеде 1950 және 1970 жылдардағы бастауыш сынып оқулықтарындағы (1–3 сынып) сөз таптарының пайыздық үлесі берілген. Сонымен бірге БӘ мәтіндері бойынша жинақталған пайыз көрсеткіші де қоса көрсетілді.
| Сөз таптары | 1950 (1 сынып), % | 1950 (2 сынып), % | 1950 (3 сынып), % | 1970 (1 сынып), % | 1970 (2 сынып), % | 1970 (3 сынып), % | БӘ, % |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| Зат есім | 34,87 | 37,19 | 42,14 | 38,84 | 39,42 | 42,46 | 37,7 |
| Етістік | 32,26 | 31,17 | 29,35 | 28,17 | 28,91 | 17,65 | 35,8 |
| Сын есім | 6,62 | 6,99 | 6,38 | 6,63 | 7,22 | 8,09 | 7,00 |
| Шылау | 5,67 | 4,43 | 5,00 | 5,67 | 4,46 | 5,00 | 3,94 |
| Есімдік | 12,6 | 11,87 | 9,08 | 12,62 | 11,65 | 9,18 | 7,20 |
| Үстеу | 2,05 | 3,05 | 1,85 | 2,06 | 2,83 | 2,66 | 1,78 |
| Сан есім | 3,94 | 3,04 | 4,29 | 3,94 | 3,27 | 3,53 | 2,46 |
| Модаль сөздер | 1,86 | 1,39 | 1,62 | 1,86 | 1,40 | 1,54 | 1,37 |
| Еліктеу сөздер | 0,04 | 0,22 | 0,12 | 0,05 | 0,34 | 0,13 | 0,18 |
| Одағай | 0,10 | 0,59 | 0,16 | 0,11 | 0,37 | 0,17 | 0,46 |
Қорытынды: 1950 мен 1970 жылдар
Сыныптар бойынша қарастырғанда, зат есімдердің үлесі екі кезеңде де шамалас: 1950 жылғы БСО-да 1-сыныпта 34,87%, 2-сыныпта 37,19%, 3-сыныпта 42,14%; 1970 жылғы БСО-да тиісінше 38,84%, 39,42%, 42,46%. БӘ мәтіндеріндегі зат есімдердің үлесі де осы деңгейге жақын (37,7%).
Өзге сөз таптары бойынша да салыстырылған мәтіндерде үлестік салмақтың ұқсастығы байқалады. Бұл БСО мәтіндерінің тақырыптық-мазмұндық жақындығымен қатар, сөз таптарының қолданылуында белгілі бір тұрақтылық бар екенін көрсетеді.
1990–2000 жылдар: заңдылықтың сақталуы
Бұл тұжырымның нақтылығын 1990 және 2000 жылдардағы оқулықтарды салыстыру арқылы да байқауға болады. Төмендегі кестеде 1990 және 2000 жылдардағы БСО мәтіндерінің лексика-грамматикалық топтармен қамтылуы пайыз және абсолюттік көрсеткіш арқылы берілген.
| Сөз таптары | 1990, % | 1990, саны | 2000, % | 2000, саны |
|---|---|---|---|---|
| Зат есім | 39,14 | 88603 | 38,61 | 142457 |
| Етістік | 29,02 | 65694 | 29,1 | 107369 |
| Сын есім | 6,85 | 15507 | 6,85 | 27820 |
| Шылау | 5,63 | 12745 | 5,91 | 21843 |
| Есімдік | 11,16 | 25218 | 10,18 | 37561 |
| Үстеу | 2,86 | 6474 | 2,64 | 9741 |
| Сан есім | 3,4 | 7697 | 3,83 | 14131 |
| Модаль сөздер | 1,52 | 3441 | 1,6 | 5977 |
| Еліктеу сөздер | 0,16 | 362 | 0,2 | 886 |
| Одағай | 0,28 | 633 | 0,3 | 1180 |
Етістік үлесі: салыстырмалы тұрақтылық
Берілген деректер 1990 және 2000 жылдардағы оқулық мәтіндерінде сөз таптарының арақатынасы бұрынғы кезеңдермен үндес екенін көрсетеді. Мысалы, зат есімдердің үлесі 1990 жылы 39,14%, ал 2000 жылы 38,61%.
Етістіктердің үлесіне келсек, 1950 жылдардағы оқулықтарда ол шамамен 30,16% деңгейінде (1-сыныпта 32,26%, 2-сыныпта 31,17%, 3-сыныпта 29,35%) болса, 1990 жылы 29,02%, 2000 жылы 29,1% болды. Бұл — тілдегі ең күрделі әрі ауқымды грамматикалық категориялардың бірі саналатын етістіктің оқулық мәтіндерінде жылдар бойы шамалас деңгейде қолданылатынын аңғартатын маңызды белгі.