Туризм дамуына теріс әсер тигізетін факторлар
Экономика мен туризмнің өзара ықпалы
Экономика мен туризм бір-бірімен тығыз байланыста дамиды: туризм экономикаға әсер етсе, экономика өз кезегінде туризмнің өсуіне кең ауқымды ықпал етеді. Сондықтан туризмге әсер ететін экономикалық факторларды түсіну, туризм мен экономиканың даму тенденциялары арасындағы өзара тәуелділікті дұрыс бағалауға мүмкіндік береді.
Оң әсер ететін факторлар
- Нақты табыстың өсуі
- Табыстың салыстырмалы тең бөлінуі
- Валютаның тұрақтылығы
- Тиімді конъюнктуралық жағдай
Теріс әсер ететін факторлар
- Экономикадағы дағдарыстық құбылыстар
- Өндірістің құлдырауы (жұмыссыздықтың өсуі, жалақының қысқаруы, уақытша жұмыстың көбеюі)
- Валютаның тұрақсыздығы
- Тиімсіз конъюнктуралық жағдай
Табыс пен әл-ауқат
Елдің экономикалық даму деңгейі азаматтардың ұлттық табысына және материалдық әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Осыған байланысты экономикасы дамыған мемлекеттер әлемдік нарықта өз азаматтарының туристік сапарларының саны бойынша алдыңғы қатарда болады.
Инфрақұрылым және база
Экономикалық жағдай тек халық табысын ғана емес, сонымен бірге туризмнің материалдық-техникалық базасын және инфрақұрылымын да айқындайды: көлік, орналастыру, қызмет көрсету сапасы мен қолжетімділігі осыған тәуелді.
Қаржы көрсеткіштері
Инфляция, пайыздық мөлшерлеме және нақты айырбас бағамының ауытқуы туристік ағынға әсер етеді. Айырбас бағамының өзгеруі күшті және әлсіз валютасы бар елдер арасындағы туризм көлемін қайта бөледі.
Экономикалық цикл және туризм сезімталдығы
Туризм ұлттық экономикаға ғана емес, әлемдік экономиканың циклдық фазасына да (өркендеу немесе құлдырау) сезімтал. Мысалы, XX ғасырдың 80-жылдарындағы экономикалық күйзеліс кезінде әлемдік туристік сапарлар айтарлықтай қысқарды.
Әлеуметтік факторлар: бос уақыт, өмір салты және мотивация
Әлеуметтік факторлардың ішінде ең маңыздысы — халықтың бос уақытының артуы. Жұмыс уақытының қысқаруы және жыл сайынғы демалыс ұзақтығының көбеюі өмір деңгейінің өсуімен қатар жүріп, жаңа әлеуетті туристер ағынын кеңейтеді.
Ғылыми-техникалық өзгерістердің әсері
Қазіргі ғылыми-техникалық прогресс ой еңбегінің үлесін арттырып, өндірістік және тұрмыстық қысымды күшейтеді. Бұл физикалық және психологиялық шаршауға әкеліп, жұмысқа қабілеттілікті қалпына келтіру үшін қосымша шараларды қажет етеді. Осындай қажеттілікті өтеуде туризм маңызды рөл атқарады.
Екі негізгі тенденция
- Демалыс кезеңінің бөлшектенуі
- Қысқа мерзімді сапарлардың көбеюі
Сапар ұзақтығы қысқарғанымен, оның жиілігі артады. Шетел әдебиетінде бұл құбылыс “аралықты саяхат” (“путешествия с интервалами”) деп аталады.
“Аралықты саяхат”: жаңа тұтыну үлгісі
Бір ұзақ жыл сайынғы демалыстың орнына көптеген адамдар бірнеше қысқа сапарды таңдайды: жазда — екі апталық теңіз жағалауы, қыста — бір апталық тау шаңғысы, ал мереке күндері — отбасылық қысқа сапарлар. Бұл туристердің мобильділігінің артқанын көрсетеді.
Жиілік өседі
Сапарлар көбейеді, жоспарлау икемді болады.
Шығын құрылымы өзгереді
Қысқа мерзімді келушілер көбіне бір күн ішінде көбірек шығындалады.
Маусымдылық әлсірейді
Жыл бойындағы қысқа сапарлар сұраныстың маусымдық ауытқуын жұмсартады.
Болжам: сапарлар қысқарады, қажеттілік күшейеді
“Ховат УК” ағылшын консалтингтік компаниясы Бүкіләлемдік Туристік Ұйымның тапсырмасы бойынша туристік шығынның шамамен 70%-ы тиесілі әлемдегі 18 елде демалыс уақыты динамикасын зерттеді. Нәтижесінде XXI ғасырда туристік сапарлардың орташа ұзақтығы 3–4 күнге дейін қысқарады, ал үзіліс жасауға және өмірлік күшті қалпына келтіруге деген сұраныс артады деген болжам жасалды.
Білім, мәдениет және құндылықтардың өзгеруі
Әлеуметтік факторларға білім деңгейінің, мәдениеттің және эстетикалық қажеттіліктердің артуы да жатады. Зерттеулер білім деңгейі мен саяхатқа бейімділік арасында байланыс бар екенін көрсетеді: мәдениеті мен білімі жоғары адам бос уақытын қоршаған ортаны тануға, өзге елдер мен халықтардың тарихы, тұрмысы, фольклоры және өнерімен танысуға ұтымды жұмсайды.
Қоғамдық сананың ауысуы
XX ғасырдың соңғы онжылдығында Батыс Еуропада экономикалық және әлеуметтік өзгерістер қоғамдық санаға әсер етті: рухани құндылықтар материалдық құндылықтардан маңыздырақ бола бастады. Қазіргі адам көбіне зат тұтынудан бұрын, әсер алуға және өмір сапасын арттыруға ұмтылады.
Туризмдегі жаңа басымдықтар
Осы өзгерістер туризмнің қоғамдағы орнын қайта анықтады: қажеттіліктер “төменнен жоғарыға” қарай жылжып, тек қалпына келу мақсатынан адамның жеке қабілеттерін жүзеге асыруға және интеллектуалдық сұранысын қанағаттандыруға ұласты.
“Үш S”-тен “Үш L”-ке
Дәстүрлі үлгі: “Үш S”
Sea – Sun – Sand (теңіз – күн – жағажай): пассивті демалысқа бағдарланған модель.
Қазіргі үлгі: “Үш L”
Lore – Landscape – Leisure (ұлттық дәстүрлер – пейзаж – бос уақыт): мазмұнды тәжірибе мен әсерге негізделген демалыс.
Бұл өзгеріс қазіргі саяхатшының құндылықтарына сай келіп, бүгінгі туризм дамуының маңызды бағытына айналды.
Туристік сұранысқа әсер ететін негізгі факторлар
Туристік сұраныс — көпшілікке тән және әлеуметтік сипаттағы құбылыс. Ол оң немесе теріс нәтижеге әкелетін көптеген факторлардың ықпалына тәуелді. Солардың ішіндегі ең маңыздылары төмендегідей топтарға біріктіріледі.
Жалпы экономикалық факторлар
- Тұтынушының материалдық әл-ауқаты
- Жұмыспен қамтылған халықтағы еңбек уақыты мен бос уақыттың арақатынасы
Әлеуметтік-демографиялық факторлар
- Жасы
- Жынысы
- Кәсібі
- Білімі
- Әлеуметтік тобы
- Отбасылық жағдайы
- Мүліктік жағдайы
- Отбасы құрамы
- Тұратын аймағы
- Қала/ауылдық мекен
Факторларды топтастыру тәсілдері
Оқу әдебиеттерінде туризм дамуына әсер ететін әлеуметтік және экономикалық факторлар әртүрлі қырынан сипатталады. Көбіне олар екі ірі топқа біріктіріледі: әлеуметтік-демографиялық және қаржылық-экономикалық.
Әлеуметтік-демографиялық көрсеткіштер
Жас құрылымы, бос уақыт деңгейі, жалғыз адамдардың үлесі, баласыз отбасылар, некеге тұру жасы тенденциясы, зейнет жасы, білім мен мәдениет деңгейі, эстетикалық талғам, материалдық және рухани қажеттіліктер арақатынасы, урбанизация және өзге де көрсеткіштер.
Қаржылық-экономикалық көрсеткіштер
Елдегі жалпы экономикалық ахуал, қаржылық теңгерім, тұрғындардың табыс деңгейі, туристік шығынға бағытталатын қаржы үлесі, тауарлар мен қызметтер бағасы.
Мысал: табыстың өсуі және шығын құрылымы
Соғыстан кейінгі кезеңде дамыған елдерде жан басына шаққандағы табыс өсті. Мысалы, Германияда (ФРГ) 1950 жылы 4500 маркадан 1987 жылы 19500 маркаға дейін артты. Осы уақытта тамақтану мен тұрмыстық тауарларға шығын үлесі қысқарып, туризмге жұмсалатын шығын үлесі көбейді.
Мысал: жұмыс уақытының қысқаруы
Көп елдерде кәсіпорындардағы жылдық жұмыс уақыты 1950 жылғы 2350 сағаттан 1987 жылы 1716 сағатқа дейін қысқарды. Орташа демалыс ұзақтығы осы кезеңде 12 күннен 31 күнге дейін өсті. Сонымен қатар еңбек қарқындылығы күшейіп, стресс жағдайлары жиілеп, демалысқа деген қажеттілік артты.