Мөр мен мөртабандар - зергерлік жазу шеберханасында немесе полиграфиялық кәсіпорындарда белгілі бір үлгіге сәйкес жасалған клише
Жалған қол қою: тәсілдер және тану белгілері
Құжаттағы қолтаңбаны қолдан жасау тәжірибеде бірнеше жолмен жүзеге асады. Ең жиі кездесетін тәсілдер: бұрын көрген қолды жаттап алып, құжатқа «есте сақтап» қол қою; қойылған шынайы қолға қарап отырып оның суретін салу; қолды сиямен немесе қаламсаппен айналдыра жиектеп көшіру.
Көшірме арқылы жалған қол қою
Көшірме әдісінің бірнеше нұсқасы бар: жарық өткізудің көмегімен көшіру; көшіргі немесе қара қағаз қолдану; көшіру қасиеті бар бұйымдар арқылы (дайын сөз аралықтарын қосу); фотопроекциялық тәсіл. Сонымен қатар, адамның қойған қолын ылғалды қара қағазбен де көшіруге болады.
Жалпы графикалық ерекшеліктер
Фотопроекциялық тәсілден басқа көптеген әдістерге сызықтардың иірімділігі және сопақ әріптердің бұрыштылығы тән. Бұл — қол қозғалысының табиғи емес екенін меңзейтін жанама белгі.
Арнайы тәсілдерге тән айырым белгілер
Бұл тәсіл үшін қарындашпен жасалған алдын ала дайындықтың болуы тән.
Зерттеліп отырған қолдың фотокөшірмеге толық сәйкес келуі байқалады. Әдетте осы жолмен көшірме қолтаңба (факсимиле) дайындалады. Мұндай қолтаңбада темір клишелерге тән штрих белгілері көрінуі мүмкін.
Тексеру кезінде ізделетін микробелгілер
Көптеген белгілерді құжатты көлбей шашыраңқы жарықта лупамен немесе микроскоппен қарап анықтауға болады. Қол қозғалысының бәсендігі, сызықтардың қосарлануы, бояудың жайылуы, суретті түзету іздері және микроқұрылым фотографиялық әдіспен бекітіледі.
Кез келген жағдайда сараптама барысында зерттелетін қолтаңбаны оны қойған тұлғаның қол үлгілерімен міндетті түрде салыстыру қажет.
Салыстыру табиғи вариацияны (жылдамдық, қысым, жазу әдеті) қолдан жасалған тұрақсыз белгілерден ажыратуға көмектеседі.
Жалған мөрлер мен мөртабандар: анықтау тәсілдері
Мөр мен мөртабан — белгілі бір үлгіге сәйкес зергерлік жазу шеберханасында немесе полиграфиялық кәсіпорындарда жасалатын клише. Олар көбіне каучуктан немесе темірден дайындалады. Тәжірибеде оларды қолдан жасаудың бірнеше тәсілі белгілі: мөр бейнесін құжаттың өзінде салу; қолдан жасалған клише арқылы таңба басу; тура таңбаны жалған құжатқа көшіру.
1) Мөр бейнесін құжатқа қолмен салу
Бұл — кең тараған тәсіл. Оған әдетте мына белгілер тән:
- Шрифттің стандартқа сай келмеуі, мәтіннің біркелкі орналаспауына бейімділік
- Әріптер, сөздер, сөйлем жолдары симметриясының бұзылуы
- Елтаңба, эмблема сияқты суреттердің бұрмалануы
- Мәтінде грамматикалық қателер және мағынасыздық
- Дайындау іздері: циркульмен тесу, қарындаш штрихтарының қалдықтары
2) Қолдан жасалған клишемен таңба басу
Ою, ерітіндімен өңдеу, қағазға суретін салу, қалың материалдардан (резеңке, линолеум, ағаш және т.б.) қию немесе баспаханалық әріптерден жинақтау арқылы қолдан клише жасалуы мүмкін. Мұндай таңбаларда:
- Шрифттің стандартсыздығы, әріп өлшемі мен арақашықтығының әртүрлілігі
- Әріптер мен белгілердің айнадағыдай (кері) бейнеленуі
- Ағаш клишеде жылдық сақиналардың іздері
- Темір клишеде айналмалы сызықтардың болуы
- Бояудың біркелкі жағылмауы, штрихтардың иірімділігі
- Үзілген сөз жолдары және басқа технологиялық ақаулар
Қарау жағдайлары және салыстыру
Бұл белгілер үлкейту құралдарымен, масштабты тормен және транспортирмен құжатты қиғаш түскен жарықта немесе ультракүлгін сәуледе қарағанда айқынырақ көрінеді. Қолдан жасалған клише арқылы басылған таңбаларды қарау және зерттеу кезінде оларды міндетті түрде түпнұсқа мөртабан таңбасымен салыстыру қажет.
3) Түпнұсқа таңбаны жалған құжатқа көшіру
Негізгі құжаттағы мөр/мөртабан таңбасын жалған құжатқа көшіру кейде айнадағыдай бейнелеумен және көбінесе қосарланған көшірме жасау арқылы орындалады. Мұндай жалғандықтың ықтимал белгілері:
- Штрихтардың әлсіз боялуы
- Бояу затының жайылуы
- Қағаздың жылтыр болмауы, таңба тұрған аймақтың құрылымдық айырмашылығы
- Мөр суретіне қатысы жоқ, бірақ бірге көшірілген бөгде штрихтар
Егер бейнені күшейту үшін көшірілген таңбаның үстінен қайта боялса, онда қолмен толықтырудың іздері байқалуы мүмкін.
Басқа амалдар: «құрастырмалы» мөр және бүркемелеу
Жалғандаудың өзге жолдарына пайдаланудан шыққан түпнұсқа мөрден немесе мөртабаннан қиып алынған әріптер мен сандарды біріктіріп жаңа мөр құрастыру жатады. Сондай-ақ шрифтін өзгерткен мөр/мөртабандарды қолдану кездеседі: мұны көбіне тура таңбаның шрифт ерекшеліктерін, жеке белгілерін және сөз жолдарының өзара орналасуын салыстыру арқылы ғана байқауға болады.
Кейде жалған құжат үшін басқа ұйымдардың түпнұсқа мөрлері немесе мөртабандары пайдаланылып, мазмұны әдейі бүркемеленеді: мөрді қағазға тигізгенде оны сәл айналдырып, таңбаны бұлдыратады.
Ксерокс/сканер арқылы енгізілген мөр таңбалары
Егер мөр бейнесі құжатқа ксерокс арқылы немесе компьютерде сканерлеу жолымен енгізілсе, жалғандықты құжаттың теріс жағынан байқауға болады: бұл жағдайларда мөр бояуының қағазға сіңуі байқалмайды. Мұндай құжаттарда жиі қолтаңба мөрдің үстіне қойылады.