Әлтекенің тоқалынан
Болатқожа әулеті: таралым және есімдер
Болатқожаның бел балалары — Ақша және Төйте. Ақшадан — Бошан, Айтілді. Төйтеден — Майқы, Танас (Танаш). Майқыдан — Әлтеке-Сарым.
Әлтекенің бәйбішесінен тарағандар
Әлтекенің бәйбішесінен — Өтеген. Өтегеннен: Байдәулет, Байымбет, Жанығұл, Қойгел.
Жанығұлды жұрт Жамаңке деп те таныған.
Әлтекенің тоқалынан тарағандар
Әлтекенің тоқалынан: Есболай, Дос, Әлмұрат.
Дос батыр туралы әңгіме
Дос батыр болған деседі: қалмаққа таң атқызып, күн шығармаған. Жетпіс сегіз жасында жалғыз баласы Қожаназармен бірге қолға түседі. Сонда қалмақ ішінен: «Өлтіріп тастайық», — деп сыбырласқанын Дос батырдың құлағы шалып қалады.
Сыбыр-сыбыр етеді,
Сыр құлақтан өтеді.
Сырласпаған жат, шіркін,
Әлде не етіп кетеді?
Өзім өлсем, боғым-ай,
Қожаназар құлыным-ай!
Мұны көрген қалмақ: «Әкелі-балалы өзара кеңессін: бірін олжаға қалдырайық, бірін еліне қайтаруға босатайық», — депті. Сонда бала жылап тұрып: «Әкетай, мен көк ұлағың болайын. Мені Құдай жолына құрбандық деп бер де, өзің ел-жұртыңды тап. Сақалың ағарған шағыңда қалмақ моласында қалмай, қазақтың даласына жет», — дейді.
Әкенің шешімі
Дос батыр: «Қалмаққа шал зәру емес, жас ұлан зәру. Жас ұланды өлтірмейді, өздеріне балап, ел қылады. Мен елге тірі барсам, жалғыз баласын жауға беріп қайтқан адам деп, дұшпаным да, досым да сөз етеді», — дейді.
Сөйтіп, баласына бата беріп, Қожаназарды еліне қайтарып, өзі қалыпты.
Қожаназар ел-жұртына аман-есен келеді. Үйленіп, бір ұл сүйеді. Баласының атын Жидебай қояды. Алайда Жидебай бала күнінде анасы қайтыс болып, Қожаназар тоқал алады. Тоқалдың аты — Апар.
Жидебайдың балалық шағы: ауыр тірлік, шыдам мектебі
Апардың бойы аласа, көптің сипаттауынша «кемпірдің шабаданындай» еді дейді. Ол Жүреміте алты ұл табады. Көш-қон көп заманда үй тігу, от жағу, тезек теру сияқты бейнеттің көбі Жидебайдың мойнына артылған.
Көш үстіндегі күн
«Күнде көш, күнде көш» деген тірлік. Үй тігіліп, уық байланар шақта Жидебайды аяқ астына жатқызып, бой жетпеген жерге соның үстінен тұрып байлайды екен.
Үлестің тарлығы
Сүт піссе, алты ұлдың алдында алты аяқ, қолдарында алты қасық болады. Әрқайсысына бөлек-бөлек көбігін қалқып құйып береді де, Жидебайға от жағуға шанаш қап ұстатады.
Жидебайдың түсінігі
Қатын-қалаш «Өз шешең болса бұлай қылмас еді» дегенде, Жидебай: «Бұл маған қастық емес, достық: жасынан пісіп-қатып, шыдамды болсын дегені», — деп жауап береді екен.
Түс аян және Қабанбай батыр
Жеті-сегізден асқан кезде Жидебай: Дос батырдың қара шаңырағында отырған інісі Әлмұрат байдың үйіне Қаракерей-Қабанбай батыр келіпті деген хабар естиді. «Барсам, көрсем» деп, түн бойы дөңбекшіп шығады.
Таңға жуық көзі ілініп кеткенде, атасы Дос батыр түсінде аян беріп: «Алашқа аты шыққан Қабанбай батырдан барып, бата алып қал», — дейді. Жидебай шошып оянып, үстінде боз жейдесімен құстай ұшып жолға түседі. Қабанбай да жорыққа аттанып, алаң-қараңда жүріп барады екен; алыстан келе жатқанның бала екенін танып, тосып тұрады.
Таралымның жалғасы: Әлтекенің үшінші қатынынан
Әлтекенің үшінші қатынынан — Сапақ. Сапақтан — Жиымбай, Боғық (Бүғоқ). Жиымбайдан — Байжігіт, Боқан. Боғықтан — Жәнібек, Қоянбай.
Сарым тармағы
Әлтеке-Сарымның Сарымынан — Өтеміс, Тоқсан. Тоқсаннан — Жиенгелді, Мастан, Алдияр. Мастаннан — Қожағұл, Құлжан, Мамыр. Құлжаннан — Айдабол. Айдаболдан — Дербісәлі (Деріпсәлі), Маман, Шуаш. Шуаштан — Атантай, Ботантай, Абайла. Ботантайдан — Жанғұтты.
Жанғұтты жайлы дерек және заман сыны
Жанғұтты Мұса–Секербай заманында ел аузына ілініп, көзге түскен, қазақ жақсыларының қасқа маңдайы болған кісі делінеді. Қазақ орысқа бағынған соң екі түрлі тәртіп қатар жүрген: ескі заң және жаңа заң. Жанғұтты жаңа заңды көрмей, ескі заң тұсында қажылыққа барып, Мәдинадағы Жәннат әл-Бақи қорымында жерленіп, басына тас орнаттырғаны айтылады.
Көңілде қалған сөздер
Аңыз бойынша, ол: «Мекке мен Мәдинені көрмеген кісі “анадан тумай-ақ қойдым, жалған дүниенің жүзіне келмедім” десе де болады», — деп жаздырған деседі.
Тағы бір әңгімеде әулиелерді зиярат етіп, Алатау мен Қаратауға барғаны, Үйсін Төле бидің басында отырып «төре берген төбесін» көремін дегені айтылады.
Ел ішіндегі баға
Бұл сөздерді Кектіңұлы Сапақтың бел баласы Имамберді датқа айтқан деген нұсқа да бар: «Тобықты — Құнанбай, Қыпшақ — Ыбырай, Төртуыл — Мұса: осы үшеуі қазақ маңдайына қалай сыйып жүр?» — деп.
«Құдай рақмет қылсын Жанғұтты Ботантайұлына!» деген тілек те осы тарауда аталады.
Қорытынды сөз
Айтушының ұғымынша, бұл жазбаны қағазға түсіруге Жанғұтты мен Жидебай батыр аруағы ерік бермей, жетелегендей болған. «Әлтеке Сарымда атамның басы, енемнің бірдемесі бар ма?» деген күдік-сауал да осы ойдың арасында қоса айтылады.