Қазақша рефераттар

Елдер мен мемлекеттердің экономикалық потенциалы ХХІ ғасырда экономиканың барлық салаларында және ең бастысы өнеркәсіптегі ғылыми - техникалық үдеумен және өндірістен негізгі тұратындардың ойшылдықтануымен анықталады

ХХІ ғасырда елдер мен мемлекеттердің экономикалық әлеуеті экономиканың барлық салаларындағы, әсіресе өнеркәсіптегі ғылыми-техникалық үдеумен және өндірістің негізгі факторларының интеллектуалдануымен айқындалады.

ХХ ғасырдың соңына қарай экономикасы дамыған елдерде жалпы ішкі өнімнің 70–85%-ы жаңа білімге, жаңа шешімдерге негізделген жаңа немесе жетілдірілген технологиялар, өнімдер мен жабдықтар үлесіне тиесілі болды.

Ғылыми-техникалық үдеу (ҒТҮ) ұғымы

ҒТҮ — қоғамдық өндірістің элементтерін сандық өсіру және сапалық тұрғыдан жетілдіру үдерісі. Бұл үдеріс: заттық-материалдық деңгейде (еңбек құралдары мен еңбек заттары), субъективтік деңгейде (өндіріс қызметкерлері), сондай-ақ ғылым мен техниканың жаңа жетістіктерін өндіріс процесіне енгізу әдістерін үздіксіз жақсарту арқылы іске асады.

ҒТҮ қалай көрініс табады?

  • Техника мен технология

    Жаңа техника мен технологияны жасау және олардың тиімділігін тұрақты арттыру.

  • Механикаландыру және автоматтандыру

    Өндірістегі механикаландыру мен автоматтандыру деңгейінің өсуі.

  • Ресурстардың жаңа түрлері

    Шикізат, отын, энергия және материалдардың жаңа түрлерін жасау және пайдалану.

  • Өнім және сапа

    Жаңа өнімді меңгеру, шығарылатын өнімді жетілдіру және сапасын арттыру.

  • Еңбек пен басқару

    Еңбекті ғылыми ұйымдастыру және өндірісті басқаруды жетілдіру.

  • Кадр әлеуеті

    Халық шаруашылығында жұмыс істейтіндердің білімі мен кәсіби деңгейінің өсуі, мамандықтық және салалық құрылымның өзгеруі.

Ғылым мен техниканың өзара ықпалы

ҒТҮ — ғылым мен техниканың өзара байланысқан, үдемелі дамуы. Бір жағынан, ғылымдағы жаңалықтар мен өнертабыстар техника мен технология деңгейіне тұрақты әсер етеді. Екінші жағынан, ғылыми зерттеулерде жаңа аспаптар мен жабдықтарды қолдану ғылымның өз мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Нәтижесінде ҒТҮ материалдық өндіріс пен қызмет көрсету саласының сапалық жаңаруына жағдай жасап, еңбек өнімділігінің тұрақты өсуіне алып келеді, қоғам өмірінің барлық қырларына ықпал етеді және әлеуметтік прогрестің ажырамас бөлігіне айналады.

Технологиялық толқындар және экономикалық даму

XVIII ғасырдың екінші жартысынан бастап экономикалық жағдай мен ҒТҮ аясында жаңа технологиялардың пайда болуы арасында айқын, қарқынды өзара байланыс байқалады. Осыған байланысты Н.Д. Кондратьев, Й. Шумпетер, И.В. Липсиц, А.А. Нещадин, С. Глазьев, А. Клайнкнехт, Г. Менш, Ю. Яковец және басқа зерттеушілер ұсынған ұзын толқындар тұжырымдамасы маңызды орын алады.

Экономикалық дамудың 5 тарихи кезеңі

  1. 1770–1835 — тоқыма өнеркәсібіндегі жаңа технологиялар (механикалық тоқыма станоктары), су энергиясын пайдалану.
  2. 1830–1880 — теміржол транспорты мен бу қозғалтқышы негізіндегі механикалық өндірістің дамуы, тау-кен және металлургия салаларының кеңеюі.
  3. 1880–1930 — электр энергиясын пайдалану, болат пен бейорганикалық химияның практикалық қолданылуы, радиобайланыс, телеграф, автокөлік, ұшақ, пластмассалардың енгізілуі.
  4. 1930–1980 — іштен жанатын қозғалтқыш, мұнай химиясының дамуы, көлік жасаудың өсуі, авиацияның дамуы, мұнай өндіру мен өңдеудің ұлғаюы, компьютер мен бағдарламалық өнімдердің, радардың пайда болуы, атом энергиясын әскери және бейбіт мақсатта қолдану.
  5. 1980–қазіргі уақыт — ақпараттық технологиялар, интернет, телекоммуникация, биотехнология, ғарышты игеру, гендік инженерия, нанотехнологиялық зерттеулердің дамуы.

ҒТҮ және экономикалық өсім: теориялық көзқарастар

Неоклассикалық көзқарас

Я. Тинберген, Р. Солоу, Р. Харрод, Дж. Хикс еңбектерінде ҒТҮ экономикалық өсім факторы ретінде қарастырылды. Неоклассикалық теорияда ҒТҮ ұзақ уақыт бойы экзогенді ықпал ретінде, яғни экономикадан тыс сыртқы құбылыс ретінде түсіндірілді.

Эндогенді өсу теориясы

1980-жылдары П. Ромер, Р. Лукас, Ф. Агион, П. Хоуитт, Дж. Гроссман ҒТҮ-ді дамудың эндогенді факторы ретінде жаңаша негіздеді: технологиялық өзгерістер адам капиталын жинақтауға тәуелді.

П. Ромер моделі: білім және адам капиталы

П. Ромер моделі ғылымның макроэкономикалық рөлін жаңаша түсіндіреді: экономикалық өсім қарқыны жаңа білім өндіру саласында жинақталған адам капиталының көлеміне тікелей тәуелді. Демек, ҒЗТҚЖ (ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстар) экономикалық өсімнің қажетті шарты, өйткені ол адам капиталын жинақтауды қамтамасыз етеді.

Ф. Агион – П. Хоуитт: «жасампаз күйзеліс»

Ф. Агион мен П. Хоуитт Й. Шумпетердің «жасампаз күйзеліс» идеясын дамытады: әрбір жаңалық монополиялық рента алуға ұмтылады. Инновациялар ағынының өнімділігі, инновациялардың экономикаға ықпал ету жылдамдығы және білікті жұмыс күші үлесінің артуы экономиканың орташа өсім қарқынын көтереді. Осылайша, эндогенді модельдер инновациялық процестің ұйымдасуын нақтырақ сипаттайды.

Қазіргі кезең: ғылыми-техникалық революция

ҒТҮ-нің қазіргі кезеңі жиі ғылыми-техникалық революция деп аталады. Оның айрықша ерекшеліктері төмендегідей.

1) Ғылымның жаңа деңгейі

Қазіргі жаратылыстанудағы іргелі ашуларға (физика, химия, кибернетика, космология) сүйеніп, атом энергетикасы, лазер техникасы, микробиология және кибернетикалық басқару бағыттарының дамуы.

2) Ғылым ↔ өндіріс

Ғылым өндіргіш күшке айналып, материалдық өндіріс ғылыми жетістіктердің техникалық тірегіне сүйенеді.

3) Техниканың рөлінің өсуі

Техника адамның ой еңбегі саласына терең еніп, шешім қабылдау мен басқару процестерінің ажырамас бөлігіне айналады.

Қорытынды

Ғылыми-техникалық үдеу өндірісті интенсификациялаудың негізі болып табылады: ол экономикалық дамудың барлық факторларына шешуші ықпал етіп, ресурстарды ұтымды пайдалануға және жоғары сапалы өнім шығаруға мүмкіндік береді.

Ұлттық табыстың өсуіндегі ҒТҮ жетістіктерінің үлесі «ғылым – техника – өндіріс – өткізу» циклі жетістіктерін қаншалықты тиімді игеруге байланысты. Сондықтан ғылым қоғамның тікелей өндіргіш күші болуы тиіс.