Қазақша рефераттар

Түсініктер қалыптастыру

Ғылыми танымның құрылымы

Ғылым — эмпирикалық тексеруге немесе математикалық дәлелдеуге сүйенетін дүниетанымның ерекше, рационалды әдісі. Ғылыми танымның қалай құрылатынын түсіндіру үшін А.А. Горелов Ньютон туралы кең тараған аңызды мысалға алып, зерттеудің кезеңдерін өзінше талдайды.

Ньютон аңызы: «алма құлады — заң ашылды» деген жеңілдету

Аңыз бойынша Ньютонның басына кенеттен алма құлап, сол сәтте оған бүкіләлемдік тартылыс заңын ашуға мүмкіндік берген «керемет ой» келген дейді. Алайда бұл әңгіме маңызды нәрсені елемейді: алма Ньютонға дейін де талай адамның қасына немесе басына құлаған, бірақ олардың бәрі бірдей ғылыми жаңалық ашқан жоқ.

Демек, мәселе бір ғана оқиғадан тұрмайды. Ғылыми нәтижеге жеткізетін негізгі жол — фактіні байқау, оны жүйелі тексеру, салыстыру, түсіндіру және теориялық деңгейде қорыту.

Эмпирикалық деңгей: бақылау мен тәжірибенің айырмасы

Бақылау

Алманың құлауын жай ғана күтіп, келесі оқиғаны тіркеуге болады. Бұл — зерттеудің тәсілі ретінде бақылау. Жаратылыстанудың кейбір салаларында (мысалы, астрономияда) бақылау эмпирикалық зерттеудің негізгі, кейде жалғыз әдісі болуы мүмкін.

Тәжірибе (эксперимент)

Алманың өздігінен құлауын күтпей-ақ, алма ағашын сілкіп, яғни мақсатты түрде тәжірибе жасап, объектінің реакциясын бақылауға болады. Эксперименттің ерекшелігі — зерттеуші оны қалаған уақытта қайта жүргізе алады: табиғатқа «сұрақ қойып», түсінікті «жауап» күтеді.

Қарапайым тәжірибенің өзінен-ақ алмалардың бірдей құлайтынын байқауға болады. Бірақ заңдылықты ашу үшін тек алманы қарастыру жеткіліксіз: әртүрлі, бір-біріне ұқсамайтын денелерді салыстыру маңызды.

Ұқсастықты табу: әртүрліліктің ішіндегі ортақ белгі

Көп денелер белгісіз бір күш әсер еткендей жерге құлайды. Бірақ бәрі бірдей Жерге құламайды: Ай, Күн және Жерден алыс, аса ірі аспан денелері үшін жағдай басқаша көрінеді. Сырттай бөлек құбылыстардың арасында ортақ белгі бар ма деген сұрақ осы жерде туады.

Әртүрлі құбылыстардан ұқсастық іздеу — ғылыми зерттеудің міндетті кезеңі. Алайда барлық денелермен бірдей эксперимент жүргізу мүмкін емес, сондықтан ғылымда аналогия мен модельдеу ерекше орын алады.

Модельдік және ойша тәжірибе

Модельдік эксперимент

Егер нақты объектімен тәжірибе жасау қиын болса, өлшемі мен массасы пропорционалды түрде кішірейтілген модельдер қолданылады. Мұндай тәжірибенің нәтижесін белгілі шарттарда бастапқы объектіге пропорционалды түрде қолдануға болады.

Ойша эксперимент

Кей жағдайда тәжірибе ақыл-ойда жүргізіледі: шын мәнінде жоқ немесе қолжетімсіз жағдайлар елестетіліп, олардың салдары логикалық тұрғыдан талданады. Бұл әдіс теориялық ізденісті тереңдетуге көмектеседі.

Теориялық деңгей: түсініктер, терминдер және фальсификация

Эмпирикалық зерттеудің қорытындыларын тіркеу жеткіліксіз: нәтижелерді жалпылап, түсініктер мен терминдердің мәнін қолда бар теориялық білім негізінде түсіндіру қажет. Түсініктер қалыптастыру — эмпирикалық емес, теориялық деңгейге жатады.

  • Терминді анықтау (түсінікті нақтылау) зерттеліп отырған құбылыстың мәнін терең ұғынуға мүмкіндік береді.
  • Ғылыми белгілер мен қысқартулар — көп сөзді үнемдеп, күрделі мазмұнды ықшам түрде жеткізудің құралы.
  • Фальсификациялану қағидасы — ғылыми ережелер тәжірибеде тексерілуі және қажет болса жоққа шығарылуы тиіс деген талап.

Танымның белгілі бір саласына қатысты бірнеше заңның жиынтығы теория деп аталады. Тәжірибеде расталған теория, оны тереңірек түсіндіретін жаңа теория пайда болғанға дейін немесе оны жоққа шығаратын жаңа эмпирикалық фактілер табылғанға дейін жұмыс істейтін түсіндіру үлгісі ретінде қабылданады.

Ғылыми танымның құрылымдық тізбегі

Ғылыми таным — бірізді әрі көпсатылы процесс. Төмендегі тізбек ғылыми зерттеудің жиі кездесетін логикасын жинақтайды:

  1. 1. Эмпирикалық факт
  2. 2. Ғылыми факт
  3. 3. Бақылау
  4. 4. Реалды тәжірибе
  5. 5. Модельдік тәжірибе
  6. 6. Ойша тәжірибе
  7. 7. Нәтижені эмпирикалық деңгейде бекіту
  8. 8. Эмпирикалық жалпылау
  9. 9. Қолда бар теориялық білімді қолдану
  10. 10. Гипотеза құру
  11. 11. Гипотезаны тәжірибе арқылы тексеру
  12. 12. Жаңа түсініктерді қалыптастыру
  13. 13. Терминдер мен белгілерді енгізу
  14. 14. Олардың мәнін анықтау
  15. 15. Заң шығару
  16. 16. Теория жасау
  17. 17. Теорияны тәжірибеде тексеру
  18. 18. Қажет болса, қосымша гипотезалар ұсыну

Қорытынды: «кездейсоқ сәт» пен ұзақ еңбектің арасы

Осыдан ғылымның негізгі құрамдас бөліктері анық көрінеді: бақылау, тәжірибе, гипотеза, теория және дәлелдеу. Ғылымның мазмұны — бақылау мен тәжірибемен негізделген эмпирикалық жалпылаулар мен теориялардың жиынтығы.

Сонымен қатар, теория мен дәлелдеулерді ойлап табудың шығармашылық процесі бақылау мен тәжірибеден кем рөл атқармайды. Ғылыми зерттеудің құрылымы күрделі: құбылыстар «құдіретті күштің» әсерінен өздігінен ашылмайды.

Ньютонның басына алма құлауы мен бүкіләлемдік тартылыс заңын ашуының арасында үлкен интеллектуалдық қашықтық бар. Оны ұзақ уақыт бақылау, тәжірибе жасау, салыстыру, ой қорыту, жаңа түсініктерді қалыптастыру сияқты әрекеттер ғана «жақындата» алады. Дегенмен, ғалым күрделі ойға шомып, ұқсас процестерді салыстырып отырған сәтте кездейсоқ оқиға (мысалы, алманың құлауы) дайын тұрған ойды «іске қосып», жаңалықтың бірден айқындалуына түрткі болуы мүмкін.