XX ғ. тарихнамасы туралы қазақша реферат
XX ғасыр тарихнамасы: Алтын Орда, Дешті Қыпшақ және мамлүк бағытының орны
XX ғасырдың бірінші жартысында кеңес өкіметіне дейінгі және одан кейінгі орыс зерттеуші-шығыстанушыларының негізгі зерттеу нысаны Алтын Орда мемлекетінің саяси тарихы мен мемлекеттік жүйесі болды. Бұл кезеңде Мысыр Мамлүк мемлекеті тақырыбы орыс зерттеушілерінің назарынан көбіне тыс қалып, ислам діні мен ислам мемлекеттерінің тарихы да ұзақ уақыт жүйелі түрде игерілмеді.
Басты фокус
Алтын Орданың саяси тарихы, билік құрылымы, Жошы ұлысының қалыптасуы және ыдырауы.
Дерек базасы
Бір бағыт — араб жазба деректері; екінші бағыт — археологиялық материалдар мен қазба нәтижелері.
Кеңестік контекст
1930-жылдары күшейген таптық жіктеу саясаты зерттеулерге қысым түсірді, алайда алғашқы жылдары ықпалы салыстырмалы түрде әлсіз болды.
Зерттеу дәстүрлері: әдіс пен дерекке қарай қалыптасқан екі бағыт
Тақырыпты зерттеу тәсілі мен қолданған деректеріне қарай зерттеушілерді шартты түрде екі топқа бөлуге болады. Бұл жіктеу зерттеушінің саяси көзқарасына немесе қорытынды нәтижесіне емес, дерекпен жұмыс істеу мәдениетіне негізделеді.
1) Жазба дерекке сүйенген бағыт
Араб тіліндегі қолжазба және нарративті деректерді жүйелі пайдаланған зерттеушілердің қатарында В.В. Бартольд, И.Ю. Крачковский сынды ірі ғалымдар бар.
Негізгі ерекшелік: мәтіндік деректерді тілдік дайындық арқылы түпнұсқадан оқып, деректанулық талдау жасау.
2) Археологиялық материалға сүйенген бағыт
Археологиялық қазба деректерін ғылыми айналымға енгізіп, олардың нәтижесі арқылы тарихи тұжырым жасаған зерттеушілердің ішінде Ф.В. Баллод, Б.Д. Греков, Г.А. Якубовский, Г.А. Федоров-Давыдов секілді авторлар айрықша орын алады.
Негізгі ерекшелік: қалалар, сәулет, тұрмыстық және өндірістік нысандар арқылы Алтын Орда қоғамының дамуын дәлелдеу.
Мамлүк тақырыбының ұзақ уақыт назардан тыс қалуы
Қазан төңкерісіне дейін жүйелі зерттелмеген Мысыр Мамлүк мемлекеті мәселесі кеңес кезеңінде де бірден өзектене қойған жоқ. 1917 жылдан кейін Дешті Қыпшақ тақырыбының ауқымы кеңейгенімен, зерттеушілердің басты назарын көбіне Шыңғыс хан империясы және Ресейге ықпал еткен Алтын Орда тарихы тартты.
Сонымен қатар, кеңес ориенталистикасында отаршылдық дәуірден қалған империалистік және шовинистік ұстанымдардың сарқыншақтары толық жойылды деуге келмейді.
В.В. Бартольд: көшпелі әлем туралы еуроцентристік стереотиптерге қарсы ғылыми уәж
Атақты арабист әрі шығыстанушы академик В.В. Бартольд (1869–1930) ортағасырлардағы Түркістан мен Орта Азия халықтарының саяси және мәдени тарихын зерттеуде жаңа әрі құнды тұжырымдар ұсынды. Ол батыстық шовинистік көзқарастарда кездесетін «көшпелі түркі-моңғол халықтарының тарихы мен мәдениеті болмаған» деген пайымның негізсіз екенін ғылыми дәлелдермен көрсетті.
Түйінді тезис
Еуропа мен Азия кеңістіктерінде тарихи эволюцияның ортақ заңдылықтары әрекет етеді; көшпелі қоғамдар да өзіндік саяси-мәдени даму траекториясына ие.
Араб, парсы және түрік тілдерін жетік меңгеруі оған қолжазба деректермен тікелей жұмыс істеуге мүмкіндік берді. Ол Орта Азия кітапханаларындағы қорлармен ғана шектелмей, Батыс Еуропа мен Шығыстың ірі орталықтарындағы (Қайыр, Стамбул және т.б.) қолжазбаларға сүйеніп, деректанулық талдаулар жасады.
Негізгі еңбектері
-
«Түркістан моңғол шапқыншылығы дәуірінде» (2 том)
1900 жылы Шығыс ғылымдары докторы атағын алуына негіз болды.
-
Ислам тарихына қатысты еңбектер
«Ислам» (1918), «Мұсылман мәдениеті» (1918), «Мұсылман әлемі» (1922), «Мусейлима» (1925) және т.б.
-
Таңдамалы шығармалар (9 том)
1960-жылдары Мәскеуде жарияланып, Түркістан мен Орта Азия тарихына жаңа көзқарасты бекітті.
Ғылыми ықпал
Бартольд исламның таралуы, мұсылман мәдениетінің қалыптасуы және Шығыс қоғамдарының даму логикасы туралы құнды пікірлер айтып, әлемдік шығыстану мен исламтануды едәуір байытты. Сонымен бірге, кейбір тұжырымдары ғылыми пікірталас тудырып, кейінгі зерттеулерге тақырыптық бағдар берді.
И.Ю. Крачковский: араб қолжазбалары және мамлүк дәуірі авторлары
Кеңес кезеңіндегі арабистика ғылымы И.Ю. Крачковский (1883–1951) есімімен тығыз байланысты. Ол араб тілі мен әдебиеті, тарихы мен мәдениеті бойынша, әсіресе ортағасырлық кезеңге қатысты, көптеген зерттеулер жазып, бірқатар жазба ескерткіштердің мәтіндері мен аудармаларын жариялады.
Маңызды бағыт
Мұсылман Шығысының (VII–XVIII ғғ.) географиялық әдебиетінің тарихын зерттеген фундаменталды еңбектері және шығыстану ғылымының тарихына арналған монографиялары қазіргі күнге дейін құндылығын сақтап отыр.
Біздің тақырыпқа тікелей қатысы
Крачковскийдің таңдамалы шығармаларының 4-томында мамлүк кезеңінде өмір сүрген және сол дәуір туралы аса құнды дерек қалдырған авторлар қарастырылады. Олардың қатарында:
- әл-Мақризи және оның еңбектері
- әл-Омари, әл-Қалқашанди
- Ибн Батута, Ибн Халдун
Негізгі мәні: мамлүк дерек авторларын жүйелі таныстыру арқылы Алтын Орда мен Дешті Қыпшақ тарихын жазба дерек негізінде нақтылауға мүмкіндік берді.
«Над арабскими рукописями»
Крачковскийдің «Над арабскими рукописями» атты еңбегі ортағасыр араб жазба деректерін зерттеуге арналған маңызды әдістемелік әрі деректанулық туынды ретінде бағаланады.
Археологияның дәлелі: Алтын Орда қалалары «жабайылық» туралы түсінікті жоққа шығарды
Ф.В. Баллод және «Приволжские Помпеи»
Алтын Орда тарихына қатысты маңызды археологиялық зерттеулердің бірі — профессор Ф.В. Баллодтың «Приволжские Помпеи» еңбегі. Ол 1919–1921 жылдары Алтын Орда астанасы болған Сарай және басқа да ірі қалаларда жүргізілген қазба жұмыстарының материалдары негізінде жазылды.
Еңбектің құндылығы — Алтын Орданың жоғары дамыған мәдениеті болғанын айтумен шектелмей, нарративті деректердегі көптеген мәліметтердің шынайылығын материалдық айғақтар арқылы дәлелдеуінде.
Қала мәдениетінің айқын белгілері
- Кірпіштен қаланған ғимараттар, кірпіш едендер, пештер және су құбырлары.
- Бірқатар нысандарда түрлі түсті тастардан жасалған мозаика едендер мен мәрмәр колонналардың табылуы.
- Керамика күйдіруге арналған пештер, орталықтандырылған күрделі жылыту жүйелері, жоспарлы көше-аулалар, керуен-сарайлар, мешіттер, мавзолейлер.
- Жібек маталар, парша, күміс бұйымдар, венециялық және парсы әйнектері сияқты импорттық заттар.
Түйін
Археологиялық материалдар XIII ғасырдың екінші жартысы мен XIV ғасырдағы Алтын Орда қалаларының тұрғындары өнеркәсіп пен саудаға бейім, Шығыс пен Батыс арасындағы байланысқа ашық, көркемдік мәдениеті дамыған қоғам болғанын нақтылайды.
Б.Д. Греков пен А.Я. Якубовский: синтезге ұмтылыс
1950 жылы шыққан «Золотая Орда и ее падение» еңбегінде авторлар бұл тақырыпқа көптеген зерттеушілердің қалам тартқанына қарамастан, Алтын Орда тарихын тұтас қамтитын толыққанды зерттеудің жетіспегенін атап өтеді. Зерттеу негізінен Алтын Орданың саяси тарихына бағытталды.
М.Г. Сафаргалиев
«Распад Золотой Орды» (1960) еңбегі Жошы ұлысының құрылуынан құлауына дейінгі саяси тарихты баяндайды. Автор батыс және орыс зерттеулеріне, сондай-ақ араб және батыс ортағасыр деректеріне сүйенді.
И. Березин және басқару құрылымы
«Внутреннее устройство Улуса Джучиева» еңбегінде Алтын Орданың әлеуметтік жүйесіне қатысты жекелеген мәліметтер ұшырасады. Дегенмен, еңбек көбіне саяси құрылымды сипаттауға талпынып, көп жағдайда нақты қызмет-мәртебелер тізімімен шектеледі.
Г.А. Федоров-Давыдов: археологиялық дерекке сүйенген жүйелі мектеп
Алтын Орда тарихы мен мәдениетін арнайы зерттеген Г.А. Федоров-Давыдов көп жылдық еңбегінде археологиялық қазбалардан табылған материалдық деректерге кеңінен сүйеніп, көптеген мақалалар мен монографиялар жариялады. Оның «Кочевники Восточной Европы под властью золотоордынских ханов» (1966) және «Общественный строй Золотой Орды» (1973) зерттеулері айрықша аталады.
Мамлүк–Алтын Орда байланыстарын зерттеу: алғашқы қадамдар
Амин әл-Холи: алғашқы арнайы зерттеу
Алтын Орда мен Мысыр Мамлүк мемлекеті арасындағы байланыстарға арналған тұңғыш арнайы зерттеудің авторы — мысыр ғалымы Амин әл-Холи. Оның Қайырда жарияланған «Ніл мен Волга (Еділ) арасындағы байланыстар» атты еңбегі араб жазба деректерінен алынған құнды мәліметтермен ерекшеленеді.
Зерттеуші екі мемлекет арасындағы қарым-қатынастарды жан-жақты ашуға ұмтылып, әскери-саяси және дипломатиялық байланыстармен қатар этникалық, мәдени, әдет-ғұрып және салт-дәстүр деңгейіндегі ықпалдастықтың да күшті болғанын негіздейді.
С. Закиров: дипломатиялық қатынастарды жүйелеу
1966 жылы Мәскеуде жарық көрген «Золотой Орды с Египтом. XIII–XIV вв.» еңбегі Алтын Орда мен Мысыр арасындағы дипломатиялық байланыстарды ашуға арналған кеңестік және әлемдік тарихнамадағы алғашқы арнайы зерттеу ретінде бағаланады.
Еңбектің құрылымы
- 1-бөлім: мемлекетаралық дипломатиялық қатынастардың мазмұны.
- 2-бөлім: сұлтан кеңсесінің (канцелярия) жұмысы, құралдары мен рәсімдері.
Қолданылған араб деректерінің үлесі салыстырмалы түрде аз болғанымен, еңбек ұзақ уақыт бойы осы саладағы жалғыз кешенді зерттеу ретінде қала берді.
Қазақ зерттеушілері: араб деректері арқылы Дешті Қыпшақты жаңа қырынан тану
Академик Б.Е. Көмеков
Қазақ тарих ғылымында Дешті Қыпшақтың этникалық құрылымы мен мемлекеттік жүйесін араб жазба деректері негізінде арнайы зерттеген алғашқы ірі ғалымдардың бірі — Б.Е. Көмеков. Ол Қыпшақ даласына қатысты деректерді талдау барысында тақырыптық қисын келген тұстарда мамлүк мәселесін де қамтып отырды.
Маңызды шолу еңбегі
«Арабские и персидские источники по истории кыпчаков VIII–XIV вв.» (Алматы, 1987) еңбегінде мамлүк кезеңі авторларының шығармаларына тоқталып, қыпшақ бірлестігі мен этникалық құрамға қатысты деректер жүйеленеді.
Мамлүк ортадағы қыпшақтардың этникалық жады
Көмеков мамлүктердің Алтын Ордамен дипломатиялық, сауда және әскери-саяси байланыс орнатуы өзара ықпалдастықты күшейткенін атап өтеді. Сонымен бірге, Мысырға жүйелі түрде құлдар (мамлүктер) келіп тұрғанын, ал бөтен тілдік-этникалық ортада қыпшақтардың дәстүрі мен этникалық ерекшеліктерін сақтауға ұмтылғанын жазады.
Зерттеуді жалғастыратын бағыт
«Мамлюкские антропонимы как источник по этническому составу Деш-и Кипчака» (1999) мақаласы мамлүк тақырыбын деректік деңгейде тереңдетуге арналған ірі ізденістің бастауы ретінде көрінеді.
Б.Б. Ирмұханов: жазба деректер антологиясы
Қазақстан тарихының қарастырылып отырған кезеңі үшін елеулі еңбектердің бірі — Б.Б. Ирмұхановтың «Прошлое Казахстана в письменных источниках (б.з.д. V ғ. бастап)» жинағы (Алматы, 1997). Бұл еңбек Қазақстан тарихымен қатар көршілес елдер мен халықтарға қатысты да құнды мәліметтерді қамтиды. Жинаққа Мамлүк мемлекеті мен Дешті Қыпшақ байланыстарын сипаттайтын араб деректерінен үзінділер енгізілген.
Қ. Сәки: Сұлтан Байбарыс туралы зерттеу
Соңғы жылдары жарияланған еңбектер ішінде Қ. Сәкидің «Сұлтан Байбарыс» туындысы айрықша аталады. Еңбек 1260–1277 жылдары билік еткен әз-Заһир Байбарыстың ғұмырнамасын, реформаларын, сыртқы саясатын, соғыстарын және сәулеттік мұрасын кеңінен сипаттайды.
Деректік негіздің беріктігі
Байбарыс туралы зерттеудің құндылығы — Ибн Абд әз-Заһир, Ибн Шаддад, Ибн Уасил сияқты замандас авторлардың негізгі шығармаларына және ортағасыр араб жазба деректерінің кең ауқымына сүйенуінде. Осы арқылы еңбек біздің тақырыпқа қатысты да маңызды мәліметтер береді.
Қорытынды: XX ғасырдың екінші жартысынан бүгінге дейінгі серпін
XX ғасырдың екінші жартысынан қазіргі уақытқа дейінгі зерттеулерді жинақтай айтқанда, бұл кезең деректік базаның кеңеюімен және тақырыптық өрістің ұлғаюымен ерекшеленеді. Ортағасыр араб шығармаларының жариялану саны артқан сайын, сол деректерге сүйенген арнайы зерттеулер де көбейді.
Жаңа үлес
Араб, әсіресе мысыр зерттеушілерінің үлесі артты; Батыс Еуропа және Шығыс елдерімен байланыстарға арналған еңбектер көріне бастады.
Ерекше бетбұрыс
Бұрын көп қозғала бермеген бағыттардың ішінде Мамлүк мемлекетінің Дешті Қыпшақпен дипломатиялық қатынастары және Байбарыс тұлғасына арналған еңбектердің жариялануы маңызды құбылыс болды.
Мәтін редакцияланды: орфография, стиль, қайталаулар мен сөйлем құрылымы түзетіліп, мазмұндық логика сақталды.