Шахтың Иранға қайта оралуы
Ирандағы Ислам төңкерісіне алып келген үдерістер Пехлеви дәуіріндегі (әсіресе Мұхаммед Реза Шах билігі тұсындағы) ішкі-сыртқы саясаттың тоғысында қалыптасты. 1941–1979 жылдар аралығындағы оқиғалар Иранның халықаралық тәуелділігі, саяси қысым, әлеуметтік теңсіздік және діни-идеологиялық серпіліс сияқты факторлармен айқындалды.
Шах билігінің сыртқы саясаты және негізгі ойыншылар
37 жылға созылған Шах билігінің сыртқы саясаты сол кезеңдегі саяси-қоғамдық өзгерістермен тікелей байланысты болды. Алғашқы 13 жылда (1941–1953) елдің саяси өмірінде премьер-министрлердің ықпалы күшейіп, патшалық жүйенің негіздері әлсіреді. Осы себепті Мұхаммед Реза Шахтың жүйелі әрі дербес сыртқы саясаты толық қалыптаса қойған жоқ.
Зәка-ол Молк Форуғи, Қәвам-әс Сәлтәне, Хосейн Әла, Дариуш Хажир, Рәзмара үкіметтері тұсында Иранның сыртқы саясаты көбіне Британия ықпалымен өрбіді. Дегенмен негізгі сыртқы ойыншылар қатарында Британиямен бірге Кеңес Одағы мен АҚШ та болды. Бұл державалар Екінші дүниежүзілік соғыста одақтас болғанымен, жеңіс жақындаған сайын өзара қарама-қайшы мүдделерін айқынырақ көрсете бастады.
1953 жылғы 19 тамыз: бетбұрыс
1953 жылы 19 тамызда Британия мен АҚШ жоспары бойынша іске асқан әскери төңкерістен кейін Мұхаммед Реза Шах билік тетіктерін толық бекітіп, сыртқы саясатын нақтылай бастады. Бұл кезеңде ол екі бағытқа ерекше мән берді: армияны күшейту және сыртқы саяси одақтастықтарды қайта құру.
Шах АҚШ-тан қару-жарақ алуды арттыруға ұмтылды және ынтымақтастық пиғылын көрсету үшін Мәскеу, Лондон, Париж, Вашингтон, Анкара, Карачи, Мадрид, Токио секілді қалаларға сапарлар жасады. Алайда уақыт өте келе Иранның бағыты АҚШ-қа барған сайын жақындай түсті.
АҚШ Иранды тек нарықтық әлемнің ықпалын сақтау үшін емес, қырғи-қабақ соғыс жағдайында Кеңес Одағын геосаяси тұрғыда шектеу мақсатында да пайдалануға тырысты. Осы мақсатқа сай екіжақты әскери келісімдерді кеңейту күн тәртібіне шықты.
Аймақтық қауіпсіздік архитектурасы ретінде Бағдад келісімі (кейінгі СЕНТО) аясындағы байланыстар күшейді. Дегенмен Ирактағы Әбдолкарим Қасым төңкерісінен кейін бұл блоктың негізі шайқалып, біртіндеп әлсіреді.
Төңкерістен кейінгі билік: Захеди үкіметі, қуғын-сүргін және мұнай келісімдері
Захеди үкіметі және саяси қуғын
Мосаддық үкіметі құлағаннан кейін генерал Фазолла Захеди билікке келіп, елде әскери режим орнатты. Ол Мосаддықты, оның серіктерін және ұлттық қозғалысты қолдаған бірқатар ықпалды тұлғаларды қудалау науқанын бастады.
Сыртқы істер министрі доктор Хусейн Фатеми өлім жазасына кесілді. Бірқатар саяси қайраткерлер түрлі мерзімге бас бостандығынан айырылды. Туде партиясының кей басшылары шетелге қашса, кейбірі түрмеге қамалды.
Мосаддықтың соты және ұстанымы
Мосаддықты соттау үшін арнайы әскери сот құрылды. Ол өз сөзінде басты айыптың мәнін мұнай саласын ұлттықтандырумен байланыстырды: Иранның мұнай өндірісін мемлекет иелігіне алу арқылы елді отарлық экономикалық тәуелділіктен арылтуға ұмтылғанын айтты.
Әскери сот шешімімен Мосаддық үш жылға сотталып, кейін Ахмедабадта өмірінің соңына дейін тұрды.
Мұнай консорциумы және экономикалық тәуелділік
Захеди үкіметі Иран мұнайын әлемдік нарыққа қайта шығаруды негізгі мақсат етті. Иран мен Британия арасындағы саяси байланыстар жанданып, АҚШ, Британия, Франция, Голландия компанияларынан құралған консорциуммен келіссөздер жүргізілді. 1954 жылы үлес 50/50 қағидасымен бекітілген келісімге қол жеткізілді.
Осы кезеңде АҚШ Захеди үкіметіне жедел түрде қаржылай көмек көрсетіп, Пехлеви режимін қолдау саясатын күшейтті.
САВАК: бақылау жүйесінің күшеюі
1950-жылдардың екінші жартысында мемлекеттік қауіпсіздік құрылымдары айрықша күшейді. АҚШ кеңесшілерінің ұсынысымен құрылған САВАК (мемлекеттік қауіпсіздік және ақпарат ұйымы) елдегі ең қатал әрі қорқынышты полиция аппаратына айналды.
Бұл ұйымның қызметкерлері ЦРУ және Израильдің «Моссад» құрылымдарымен тәжірибе алмасып, арнайы дайындықтан өтті деген деректер айтылады. САВАК-тың негізгі міндеттері ретінде Шах режимін қорғау және «коммунизм қаупіне» қарсы күрес алға тартылды.
Маңызды акцент
Қоғамдық өмірде қысым күшейген сайын оппозициялық көңіл-күй тереңдеп, наразылықтың саяси ғана емес, моральдық-идеологиялық сипаты да айқындала түсті.
1978–1979: наразылықтың өршуі және режимнің құлауы
Құмнан басталған толқын
1978 жылы қаңтарда Имам Хомейнидің үлкен ұлы Мұстафаның қайтыс болуына байланысты Құмда өткен жиыннан кейін «Иттилаат» газетінде «Ахмад Рәшиди Мұтлақ» бүркеншік атымен Имам Хомейнидің ар-намысына тиетін мақала жарияланды. Бұған жауап ретінде 9 қаңтарда Құм қаласында ірі наразылық шеруі өтті.
Оқиғалар тізбегі «қырық күндік аза» дәстүрімен жалғасып, 18 ақпандағы еске алу рәсімдері және Тебриздегі шерулер арқылы бүкіл елге тарады. Кей өңірлерде қақтығыс күшейіп, адам шығыны туралы деректер әртүрлі көрсетілді.
Қақтығыстар географиясы
Наразылық толқыны Иезд, Машһад, Исфахан және басқа қалаларды қамтыды. Жұмысшылардың ереуілдері, студенттердің және діндар қауымның белсенділігі күшейді.
Абадан: «Рекс» кинотеатры
1978 жылғы 19 тамызда Абадандағы «Рекс» кинотеатры өртеніп, жүздеген адамның қаза тапқаны туралы хабар тарады. Бұл оқиға қоғамдағы ашу-ыза мен сенім дағдарысын тереңдете түсті.
Биліктің әлсіреуі
Премьер-министрлер ауысып отырды (Амузгар, Шәриф Имами, генерал Әзһари, кейін Шапур Бахтияр), бірақ режим дағдарысын тоқтату мүмкін болмады.
Шешуші кезең
1979 жылы 16 қаңтарда Шах Ираннан кетуге мәжбүр болды. 1 ақпанда Имам Хомейни елге оралып, Мехди Базарганға уақытша үкімет құруды тапсырды.
9 ақпанда патша гвардиясы көтеріліске шыққан ұшқыштарға қарсы әрекет жасап, қақтығыс болды. Халық көтерілісшілер жағына шығып, тартыс бірнеше сағатқа созылды.
11 ақпанда көтеріліс шарықтау шегіне жетіп, кешкі сағат 18:00-де радиодан патшалық режимнің құлағаны туралы хабарланды. Осылайша Иран Ислам Республикасының жаңа саяси кезеңі басталды.
Төңкерістің негізгі себептері: кешенді факторлар
Көптеген зерттеушілер тарихи оқиғаларды толық бағалау үшін уақыт қажет екенін айтады. Дегенмен Иран Ислам төңкерісі жөніндегі деректер мен құжаттар салыстырмалы түрде кең тарағандықтан, оның себептерін экономикалық, қоғамдық, әскери, саяси, мәдени-идеологиялық және діни қырлар арқылы талдауға мүмкіндік бар.
Экономикалық фактор
1970-жылдары мұнай бағасының күрт өсуі мемлекет кірісін арттырғанымен, табыстың әділетті бөлінбеуі әлеуметтік теңсіздікті ұлғайтты. Мұнайдан түскен кірістің басым бөлігі халықтың шағын тобының қолында шоғырланды деген пікір кең тарады.
Сонымен қатар сыртқы қаржылық міндеттемелер мен қымбат жобалар, ал ел ішінде кедейшілік пен тұрмыстық тапшылықтың сақталуы қоғамдағы наразылықты күшейтті.
Әскери фактор
Шах режимі әскери құрылымдарды елдің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін институт ретінде ғана емес, өз билігін сақтайтын негізгі тірек ретінде пайдаланды. Әскери салаға көп қаржы бөлініп, кең көлемде қару-жарақ сатып алынды. Бұл саясат ішкі оппозицияны басуға бағытталды деген бағалар кездеседі.
Қоғамдық фактор
ХІХ ғасырдың екінші жартысынан бастап батыстық ықпал күшейіп, әлеуметтік құрылым өзгерді. Қалалардың өсуі, ауылдан қалаға көшу, жаңа әлеуметтік топтардың қалыптасуы қоғамдағы талап-тілекті арттырды. Әкімшілік элита мен халық арасындағы қайшылық тереңдеп, көтерілістер қоғамның түрлі қабаттарын қамтыды.
Саяси фактор
Саяси институттардың әлсіздігі, биліктің тар шеңберде шоғырлануы, сыртқы күштердің ықпалы туралы түсінік және репрессиялық басқару әдістері қоғамдық сенім дағдарысын ушықтырды. Наразылық шерулері кеңейіп, саяси легитимділік мәселесі өткірленді.
Мәдени-идеологиялық және діни факторлар
Иран қоғамында ислам дінінің орны ерекше болды: ұлттық дәстүр, әдет-ғұрып және діни құндылықтар қоғамдық сананың өзегіне айналды. 1978–1979 жылдары дін қоғамдық жұмылдырудың маңызды тетігіне айналып, төңкеріс аренасына Имам Хомейни жетекші тұлға ретінде шықты. 1960-жылдардан бастап оның саяси белсенділігі патша саясатына, сондай-ақ сыртқы ықпалға қарсылықпен сабақтастырыла түсіндірілді.
Қорытындысында экономикалық әділетсіздік, саяси қысым, қауіпсіздік құрылымдарының қатайуы және діни-идеологиялық мобилизация бір арнаға тоғысып, 1979 жылы патшалық жүйенің құлауына алып келді.