Қаржылық лизинг

Лизингтік операциялардың нысандары мен түрлері

Қазіргі лизинг қызметтері нарығы лизинг нысандарының, келісімшарт үлгілерінің және лизингтік операцияларды реттейтін құқықтық нормалардың алуан түрлілігімен сипатталады. Төменде лизингтің негізгі нысандары мен түрлері жүйеленіп берілген.

1) Қатысушылар құрамына байланысты

Тура лизинг — келісімшарт екі тарап арасында жасалады: лизинг беруші мен лизинг алушы.
Жанама лизинг — келісімшарт үш немесе одан да көп тарап арасында жасалады: лизинг беруші, лизинг алушы және делдал.

2) Мүлік нысанына байланысты

Жылжымалы мүлік лизингі — жабдықтар, техника, автомобильдер, кемелер, ұшақтар және т.б. (жаңа немесе бұрын қолданылған).
Жылжымайтын мүлік лизингі — лизинг беруші жалға алушының тапсырысы бойынша ғимараттар мен құрылыстарды салады немесе сатып алады.
Қолданыста болған мүлік — пайдаланылған активтерді лизингке беру.

3) Мүліктің өтелімділігі бойынша

Толығымен өтелетін лизинг — келісімшарт мерзімі ішінде мүліктің құны толық өтеледі.
Жартылай өтелетін лизинг — бір келісімшарт мерзімінде мүлік құнының бір бөлігі ғана амортизация арқылы өтеледі.

4) Амортизация деңгейіне байланысты

Толық амортизация деңгейі.
Толық емес амортизация деңгейі.

5) Қызмет көрсету (сервис) көлемі бойынша

Таза лизинг — мүлікке қызмет көрсету шығындарын лизинг алушы көтереді.
Толық лизинг — мүлікке қызмет көрсету шығындарын лизинг беруші көтереді.
Жартылай лизинг — қызмет көрсету функциялары тараптар арасында бөлінеді (бір бөлігі лизинг берушіге жүктеледі).

6) Нарық секторына байланысты

Ішкі лизинг — келісімшартқа қатысушылардың барлығы бір елде орналасады.
Халықаралық лизинг — қатысушылар әртүрлі елдерде орналасады немесе тараптардың бірі бірлескен кәсіпорын болады.

Халықаралық лизингтің негізгі нұсқалары

Импорттық — лизинг беруші мен лизинг алушы бір елде, ал жеткізуші басқа елде болады.
Экспорттық — өндіруші мен лизинг беруші бір елде, ал лизинг алушы басқа елде болады.
Транзиттік — барлық қатысушылар әртүрлі мемлекеттерде орналасады.

7) Лизингтік төлемдердің сипатына байланысты

Ақшалай төлемді лизинг — барлық төлемдер ақша түрінде жүргізіледі.
Өтемақы төлемді лизинг — төлем жалға алынған жабдықта өндірілген өнімді (тауарды) жеткізу арқылы өтеледі.
Аралас төлемді лизинг — ақша және өтемақы нысандары бірге қолданылады.

8) Салық және амортизациялық жеңілдіктерге қатысына қарай

Нақты лизинг — тараптар заңды түрде салықтық/амортизациялық жеңілдіктерді пайдалана алады (мысалы, инвестициялық жеңілдіктер, жедел амортизация; жалға алушының төлемдерді салық салынатын табыстан шегеруі).
Жалған лизинг — мәміле спекулятивті сипат алып, негізсіз салықтық немесе амортизациялық артықшылық алуға бағытталуы мүмкін.

9) Қаржыландыру әдісіне байланысты

Мерзімдік лизинг — бір жолғы аренда жүзеге асырылатын келісім.
Жаңғыртымалы лизинг — алғашқы келісім аяқталған соң, лизинг келісімшарты қайта жалғастырылады.

10) Жалға алынатын мүлікке байланысты шығындарды бөлуіне қарай

Таза лизинг — мүлікке қатысты шығындарды лизинг алушы көтереді.
Толық лизинг — мүлікке қатысты шығындарды лизинг беруші көтереді.

Лизингтің негізгі түрлері

Лизингтің кең тараған екі түрі бар: қаржылық лизинг және жедел лизинг.

Қаржылық лизинг

Қаржылық лизинг — жалға беруші төлейтін төлемдер есебінен жалға алынатын мүліктің (жабдықтың) толық амортизациясын қамтитын, әдетте ұзақ мерзімді келісім. Бұл лизингте актив өз құнын мерзім ішінде толық (немесе өзін-өзі өтеу қағидатына сай) өтейді, ал пайдалану мерзімі көбіне активтің амортизацияланатын мерзіміне жақын болады.

Тараптары

Лизинг беруші (жалға беруші).
Лизинг алушы (жалға алушы).

Мазмұны (инвестициялық сипаты)

Лизинг беруші сатушыдан лизинг нысанын сатып алып, оны өз меншігіне рәсімдейді және лизинг алушыға белгілі бір ақыға, мерзімге әрі кәсіпкерлік мақсатта пайдалануға береді.
Лизинг алушы келісімшартқа сәйкес төлемдерді кезең-кезеңімен уақтылы төлейді.
Келісімшарт мерзімі аяқталған соң, шартта көзделсе, мүлік лизинг алушының меншігіне өтуі мүмкін.

Несиелік қырлары (қаржы лизингін несие нысаны ретінде қарастыру)

Ұзақ мерзімді заемдық капиталға қажеттілікті қанағаттандырады.
Кәсіпорындардың мақсатты заемдық қажеттіліктерін толық көлемде өтеуге мүмкіндік береді.
Қамтамасыз ету деңгейі жоғары болып, тәуекел мен шығындарды төмендетуге ықпал етеді.
Актив біртіндеп амортизацияланатындықтан, негізгі қарызды өтеуге арналған арнайы қор құру талабы әлсірейді.
Кей жағдайларда салықтық жеңілдіктер есебінен қаржыландыру құнын төмендетуге мүмкіндік береді.
Төлем мерзімдерін икемді құруға және қарызға қызмет көрсету төлемдерін ыңғайлауға болады.
Кейде банктік несиеге қарағанда рәсімдеу процедурасы жеңілірек болады.
Активтің жойылу (қалдық) құны есебінен қаржыландыру құнын төмендету мүмкін.

Лизинг нысандары

Лизинг нысандарына ғимараттар, қондырғылар, машиналар, құрал-жабдықтар, көлік құралдары, жер телімдері және т.б. жатады. Ал бағалы қағаздар мен табиғи ресурстар лизинг нысанына жатпайды.

Негізгі белгілері

Көбіне үшінші тарап (жеткізуші/сатушы) қатысады.
Келісімшарт мерзімі аяқталғанға дейін бұзу мүмкіндігі шектеулі болады.
Келісім мерзімін өз бетінше созу әрдайым мүмкін бола бермейді (шарт талаптарына тәуелді).
Көбіне жоғары құнды объектілер қолданылады.

Тәуекел мен шығындарды бөлу

Бұл нысанда мүлікті орнату, сақтау және ағымдағы қызмет көрсету шығындарын көбіне лизинг алушы көтереді. Көп жағдайда келісімшарт лизинг алушыға мерзім соңында мүлікті қалдық құнымен немесе жеңілдікпен сатып алу құқығын береді. Жедел лизингпен салыстырғанда, қаржылық лизинг мүлік иесінің тәуекелін төмендетеді.

Жедел лизинг

Жедел лизинг — ағымдағы арендаға жақын келісімшарт нысаны. Жабдықты сатып алу және пайдалану шығындары бір ғана келісімшарт шеңберінде толық өтелмейтіндіктен, активті бірнеше рет жалға беру қажеттілігі туындайды. Әдетте мұндай келісімдер 2–5 жыл мерзімге жасалады.

Негізгі ерекшеліктері

Объектіге қатысты жоғалу немесе залал тәуекелін көбіне лизинг беруші көтереді.
Төлем мөлшерлемесі көбіне қаржылық лизингке қарағанда жоғары болады, себебі толық өтелімге кепілдік төмен.

Негізгі объектілері

Жедел тозатын жабдықтар: компьютерлер, көшірме/көбейткіш техника, әртүрлі оргтехника.
Тұрақты сервисті қажет ететін күрделі техника: жүк және жеңіл автомобильдер, әуе лайнерлері, теміржол және теңіз көлігі.

Жалға алушы үшін артықшылықтары

Моральдық тұрғыда ескірген жабдықтан бас тартып, жаңа технологиялы құралдарға көшуге мүмкіндік береді.
Қолайсыз жағдай туындаса, қызмет түрін тоқтатып, мүлікті мерзімінен бұрын қайтару арқылы шығынды азайтуға көмектеседі.
Бір реттік жобаларға қажетті жабдықты сатып алмай-ақ уақытша пайдалануға алуға мүмкіндік береді.

Қысқаша түйін

Лизинг нысандары қатысушылар құрамы, мүлік түрі, өтелімділік, амортизация, сервис көлемі, нарық секторы, төлем сипаты, салықтық режим және қаржыландыру тәсілі сияқты өлшемдер бойынша бөлінеді. Ал практикада ең көп қолданылатын негізгі түрлері — қаржылық және жедел лизинг.