Қазақ арасында
Кенесары көтерілісіндегі Сейтен мен Тайжан
Сейтен мен Тайжан — Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалыстың белді қолбасшыларының қатарында аталған, Баянауыл өңіріне әйгілі бай Ақмырзаұлы Азынабайдың ұлдары. Деректерде Азынабайдың дәулеті аса ірі болғаны, жылқысының саны он жеті мыңға жеткені айтылады.
Бұл әңгімелердің бір бөлігі Саққұлақ шешеннің шежіресі мен ел аузындағы деректерге, сондай-ақ архивтік мәліметтер мен Е. Бекмаханов сияқты зерттеушілердің пайымына сүйеніп баяндалады.
Сейтен Азынабайұлы: қол жинап, көтеріліске қосылуы
Ағайынды батырлардың үлкені Сейтен (шамамен 1800–1840 жылдары) ел ішінде ұйымдастырушылық қабілетімен танылған. Әкесі Азынабай 1838 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның сүйегін Түркістанға жеткізіп жерлеген соң, Сейтен Кенесары қолына қосылады.
Осы кезеңде Сүйіндік руының ішіндегі Орманшы, Ақбура, Тұлпар және Қаржас–Алтынторы аталарынан біраз ауыл Кенесары жағына ауып, көтеріліске қолдау білдіреді. Ел арасындағы бұл бағытты күшейткендердің бірі — Тайжан еді.
Сейтен Сүйіндік ішінен іріктеп, «атан жіліктей» еңселі, қайратты жігіттерден жасақ құрып, Кенесарының сенімді серігіне айналады. Ол патша өкіметінің отарлау саясаты салдарынан қазақтың шұрайлы жері мен шабындығының тартып алынғанын көзімен көріп, сол қысастықтың елге қалай батқанын терең сезінген тұлға ретінде суреттеледі.
Тұтқындалуы және Омбыдағы тергеу
1839 жылы Сейтен орыс жазалаушы отрядымен қоян-қолтық шайқас үстінде қолға түседі. Бұл хабарды естіген Батыс-Сібір әскери корпусының басшылығы шекара бастығы полковник Лоджинскийге қатаң бұйрық түсіріп, Сейтенді аяқ-қолына кісен салып, күшейтілген күзетпен дереу жеткізуді талап етеді. Құжатта жеткізуші урядникке тұтқыннан айырылып қалса, өзі де сот алдында қатаң жазаланатыны ескертіледі.
Неклюдов деген хорунжий бастаған жасақ Сейтенді 1839 жылғы 22 тамызда Омбыға жеткізеді. Одан кейін оны әшкерелейтін айғақ жинау басталғанымен, тергеу орындарына нақты дәлел боларлық мәліметтер көп түсе қоймайды.
Әскери сотты жеделдету
Полковник Лоджинский Сейтеннің даладағы ықпалын «аса қауіпті» деп бағалап, жазасыз қалса «басқа да қарақшылар пайда болуы мүмкін» деген уәжбен әскери соттың басталуын тездетуді бұйырады.
Айып және жауап
Сотта Сейтенге Рыков деген хорунжийді өлтірді деген айып тағылады. Ол өз жауабында соғыс жағдайын алға тартып: «Біз — соғысып жатқан халықпыз; сендер бізді өлтіруге келдіңдер. Біз сендерді неге өлтірмеуіміз керек? Мүмкін, өлтірген шығармын. Бірақ олардың қайсысының Рыков екенін мен қайдан білейін?» деген мазмұнда уәж айтады.
Әскери сот 1839 жылғы 8 желтоқсанда Сейтенді Сібір каторгасына жіберу туралы үкім шығарады. Ел аузындағы сөзге қарағанда, ол жақтан туған жеріне қайта оралмаған.
Тайжан Азынабайұлы: үгітші, ұйымдастырушы, жазаланған тұлға
Тайжан Азынабайұлы (шамамен 1802–1839 жылдары) 1838 жылы Баянауыл сыртқы округіндегі сайлауда екі қазақ қазының бірі болып сайланған. Кенесары көтерілісі басталған тұста ол қозғалысты жақтаушылардың бірі ретінде белсенділік танытып, ел ішінде үгіт жүргізіп, жұртты көтерілісті қолдауға шақырады.
Тайжанның қазасы
Патша үкіметіне қарсы әрекеті әшкереленген Тайжан 1839 жылы ұсталып, Ақмолада атылған. Бала-шағасы Сібірге жер аударылады.
1841 жылдың жазында көтеріліске қатысқан Сүйіндік елінің бірқатар азаматтары елге қайта көшіп келеді. Бұл — қозғалыстың аймақтық серпіні мен ел тағдырына түскен ауыр салмақты айқындайтын дерек.
Көшпелі шаруашылық кеңістігі: жер тарылған сайын тұрмыс тарықты
Көшпелі мал шаруашылығының ертеден қалыптасқан дәстүрлері XIX ғасырдың басына дейін Баян өңірінде өзегін сақтады. Табиғи ортаға бейімделген дағды, қалыптасқан көшу-қону тәртібі және ел түсінігінің консервативті сипаты шаруашылықтың бір түрінен екіншісіне ауысуды сирек құбылыс етті. Сондықтан көшпелі тіршіліктің ішкі заңдылықтарын XIX ғасырдың ортасында жазылған Мұса Шорманұлы қолжазбалары арқылы сипаттауға болады.
Баян қазақтарының көші-қоны қалай қысқарды?
Қазіргі Баянаула аумағына кіретін жерлердің көбі ертеде арғын тайпасының, соның ішінде Сүйіндік елінің қыстауы болған. XIX ғасырдың 20–30 жылдарына дейін ел жазда Есілді бойлап Қызылжарға дейін жетсе, 1822 жылғы патша үкіметінің Жарғысы күшіне еніп, Орта жүз дуандарға бөлінгеннен кейін, Баяннан ұзап кете алмады.
1830 жылдардан кейін негізгі жайылым екі жүз шақырымнан аспайтын аумақпен шектеледі: Ерейменнің бергі жағы, Өлеңті бойы, Шідерті өзені және Сарыарқадағы ащылы-тұщылы көлдер маңы.
Негізгі соққы
- Ресейдің солтүстік өңірге тереңдей енуі және Ертіс бойынан қазақты оңтүстікке ығыстыруы
- Дуан орталықтарының салынуы, жайылым кеңістігінің әкімшілікпен бекітіліп бөлшектенуі
- Мал басының күрт кемуі, жоқшылықтың үдеуі
Зерттеушілердің байқауы
XIX ғасырдың ортасында Арқа өңірін зерттеген В. В. Радлов тәртіп орнағанымен, халықтың әл-ауқаты төмендегенін, кейбір аймақтардың қатты күйзелгенін атап өтеді.
Шоқан Уәлиханов пен Мұса Шорманов Батыс Сібір генерал-губернаторына жолдаған арыздарында Жарғыға дейін қазақтың әл-ауқаты жоғары болғанын, ал дуандар құрылғаннан кейін мал саны мен тұрмыс деңгейі айтарлықтай төмендегенін жазады. Сол дәуірде он мыңдаған жылқы ұстаған ірі байлардың болғаны да айтылады.
Дәулет пен бедел: Азынабай, Бапақ, Сапақ туралы аңыз
Ел ішінде Сарыарқада атағы шыққан жылқылы байлар ретінде Азынабай, Бапақ, Сапақ есімдері жиі аталады. «Бай болсаң Бапақтай бол, Азынабай, Сапақтай бол» дейтін мәтел де осы дәулеттілердің атына қатысты айтылады.
Құдалықтағы «байлық салыстыру» оқиғасы
Аңыз-әңгімеге қарағанда, Азынабай Сапақпен құда болуға жаушы жіберіп, Сапақтың қызын Сейтенге не Тайжанға айттырмақ болады. Сапақта он сегіз мың, Азынабайда он жеті мың жылқы бар деген сөз тарайды. Сонда Сапақ: құдалық жолы бөлек, алдымен байлық салыстырайық; жылқыңды айдап кел, кімнің дәулеті асса, сол жеңген болсын, егер сен жеңсең, қызымды қалыңсыз-ақ беремін деген шарт қояды.
Намысқа тырысқан Азынабай Қаржастың өз адамы Бапақтан уақытша жылқы қосып алады: Бапақ он екі мың жылқы береді делінеді. Нұра бойындағы «Сапақтың көлі» аталған жерде екі жақтың жылқысы айдалып, көл жағасын тұтас алып жатқан қалың малдың көрінісі жұртты таңырқатады. Қаржас жылқысы торы, күрең келетіні, ал Сапақтың жылқысы қылаң, көкмойын болғаны айтылады. Әңгіме соңында Сапақ жеңілгенін мойындап, «қылаң малды асыраудың қажеті жоқ екен» деген сөз айтады-мыс.
Ел аузындағы дерек бойынша, аталған байлардың көбі XIX ғасырдың 1830-жылдарындағы жұтқа ұшырап, дәулеті кеміген. Дегенмен, Кенесары хан қарулы күресті күшейткен тұста, әуелі осындай ықпалды, малды әулеттердің ресурсы мен қолдауына сүйенуге тырысқаны айтылады.
Кенесары туралы ел аузындағы сөз
Саққұлақ шешеннің айтуынша, Кенесары мақсатқа жету үшін Орта жүздің бірлігін, жаужүрек батырларды, сондай-ақ Азынабайдың Сейтені мен Тайжанын тілге тиек етіп, олардың жылқысы әскерге ат, азық болғанын атап өткен делінеді.
Наразылықтың түбі: бодандыққа көзқарас екіге жарылды
Саққұлақ шежіресінде Азынабай ұлдарының отаршыл билікке қарсы болуының себептері кеңірек айтылады. XIX ғасырдың 30-жылдары ел ішіндегі игі жақсылардың өзі екіге бөлінді: бір бөлігі «алайда алмай қоймайды» деп Ресейдің ығына жығылса, екінші бөлігі қандай жағдайда да қарсы тұрып, тәуелсіздікті қорғауды таңдады. Сейтен мен Тайжан осы екінші топтың ішінде аталады. Ал алғашқы топтың ішінде Шорман сияқты ықпалды адамдар болғаны да жасырылмайды.
Ас үстіндегі қарсылық
Қуандық елінде ықпалы жүрген Қоңырқұлжа сұлтан ас беруді тыныш өткізу үшін Омбыдан казак әскерін алдырып, қарулы орыстарды ас рәсіміне кірістіргені айтылады. Қазақтың дәстүрлі жиынында мылтық асынған әскердің жүруі Сейтен мен Тайжанға ауыр тиіп, олар көпшілік алдында наразылық білдірген.
Ақмола бекінісіне қарсылық
Екінші оқиға шаруашылық пен жерге тікелей қатысты: Қоңырқұлжаның келісімімен Сарыарқаның қақ ортасынан Ақмола бекінісі салына бастайды. Тайжан жайлауы жақын маңда болғандықтан, құрылысқа қарсылық білдіреді.
Саққұлақ шежіресіндегі эпизод
Алғаш белгіленген орын Нұра бойындағы Ақмола моласының маңы делінеді (қазіргі қала тұрған Қараөткелден шамамен 25 шақырым). Құрылыс орнына Қоңырқұлжаның нөкерлері мен үлкен ұлы Бегалы төре келген. Тайжан бұл әрекетке қарсы шығып, «қала салғызбаймын» деп тоқтау айтады. Төре жағы күш көрсеткен соң, Тайжан шегініп кетеді.
Бір күннен кейін Тайжан жасақ жинап келіп, Бегалыны сабап, саймандарын тартып алады да, құрылысқа көлікке әкелінген жүз шамалы жылқыны айдап әкетеді. Бұны «өлтірілген қаршығамның құны» деп түсіндіреді (аңыз бойынша, төрелер Тайжанның қаршығасын өлтірген).
Осыдан соң бекіністі екінші орыннан салуға ұйғарылып, 1830 жылы Есіл бойындағы Қараөткелде Ақмола қорғаны тұрғызылады. Аға сұлтан болып Қоңырқұлжа тағайындалады. Шежіре желісінде Сейтен мен Тайжанға өшігу, оларды жақтаған ауылдарды жазалау әрекеттері күшейіп, Қаржас елінің Кенесары көтерілісіне қосылуына ықпал еткен себептердің бірі ретінде аталады.
Жер — тіршіліктің түп қазығы
Шоқан Уәлиханов пен Мұса Шорманов көшпелі мал шаруашылығының басты шарты ретінде көшіп-қонатын жердің кеңдігін ерекше атап көрсетеді. Олардың ойынша, бір қаланы асырауға жететін жер бір ауылдың қажетін толық өтей алмайды: әр ауылдың өз қыстауы мен қысқы жайылымы, сондай-ақ көктемгі, күзгі, жазғы қоныстары бөлек болуы тиіс.
Қыста малды бораннан қалқалайтын орманды, таулы панасы бар жер қажет болса, жазда керісінше суы мол, жайылмасы кең, ашық өңір қолайлы. Күзде жайлауға өрт салу — малға тыныштық бермейтін жәндіктердің жұмыртқасын жоюға бағытталған тәжірибе ретінде түсіндіріледі. Ал қысқы жайылымға жаз бойы мал жуымай, шөптің сақталуы қамтамасыз етіледі.
Жарғыдан кейінгі күйзеліс
Авторлар Жарғы дәуірінде жердің округтарға бөлінуі, жазғы-қысқы жайылымдардың белгілі рулар мен тұлғаларға «бекітілуі» мал шаруашылығына зиян келтірген негізгі себептердің бірі екенін көрсетеді. Соның салдарынан Баянаула қазақтары Орта жүз ішіндегі ең кедей қауымдардың біріне айналды деп тұжырымдалады.
Қыстау жердің азаюы XIX ғасырдың ортасына қарай айқын сезіледі. Мұса мен Шоқан мұны Ерейменнің Ақмола дуанына қарауы және Баянаула маңындағы қыстауларды казак-орыстардың иемденуімен байланыстырады: Ертістің арғы бетіне, бұрын ата-бабасы мал айдап қыстатқан өңірлерге де жол жабылады. Қыстауға қолайлы орынның тапшылығы боран мен қалың қарда елдің бейнетін күшейтеді. Деректе күнкөріс іздеп өзге округтерге, казак станицаларына ауған бес жүзден аса отбасы болғаны да айтылады.
Ұсыныс: округ орталығын көшіру
Шоқан мен Мұса генерал-губернаторға жазған хатында Баянаула приказын жабуды, округ орталығын дуан жолының бойындағы Ақмола мен Қарқаралы арасына — Белағаш деген жерге көшіруді ұсынады. Хат мазмұнында Баянаула қазақтарының шығынды өтеуге дайын екені, тіпті әр үйден үш жылқыдан беруге келіскені айтылады.
Сонымен бірге казак станицаларының егіншілікке ден қоймай, қазақ қыстауларын «станица жері» деп кесіп алып, кейін сол жерді қазаққа қайта жалға беріп пайда табуы — ел наразылығын күшейткен факторлардың бірі ретінде сипатталады.
Қыстау — ата мұра: Мұса Шормановтың түйіні
Мұса Шорманов «Қазақтың халықтық әдет-ғұрыптары» туралы еңбегінде қазақ үшін ата-бабадан еншіге қалған жерден асқан байлық жоқ екенін айтады. Қыстаудың иесі малы азайғандықтан жерінің бір бөлігін шартпен, аз пайдаға бола уақытша беруге мәжбүр болуы мүмкін. Бірақ ол мұны қымбат мұрадан, қасиетті қазынадан айырылғандай ауыр күйзеліс арқылы істейді.
Негізгі ой
Егер өзіне жетер малы болып, қыстауын өзі пайдалана алса, дүниенің барлық қазынасын берсеңіз де атадан қалған жердің бір сүйемін де өзге біреуге қимас еді. Жерден айырылу — кедейшілік пен амалсыздықтың салдары.