Сақ өнеріне түсінік

Сақ өнерін зерттеушілер, бір жағынан, оның Ирандағы Ахеменид және Бактрия көркем өнерімен, екінші жағынан, Қытайдың Чжоу мен Хань дәуірлері өнерімен тығыз байланысты болғанын атап көрсетеді. Ғылымда сақтардың аң стиліндегі өнері қай жерде және қай кезеңде пайда болып қалыптасты деген мәселеге қатысты әртүрлі болжамдар бар.

Соңғы жылдары Бабажан мекені мен Сурх-Дум ғибадатханасында жүргізілген қазбалар Луристан қоласының жаңа нұсқаларын ашты: жер бауырлап жатқан қабылан, қой басы пішіндес тұтқасы бар егеутас, бүркіттердің стильдендірілген бастары, жыртқыштар мен заулап бара жатқан бұғылар, аттар мен түйелер бейнесі табылды. Дегенмен зерттеушілер сақ көркем өнерін тек луристандық стильге теліп қоюға болмайтынын, олардың бір-біріне тәуелсіз стильдер екенін айтады.

Сақтар бұл мемлекеттердің өнерімен Алдыңғы Азияға жасаған жортуылдар барысында жақын танысқан. Мидия патшасы Киаксардың жорықтарынан кейін сақтар бейнелеу өнерінің көптеген үлгілерін өздерімен бірге алып қайтқан деген пікір бар. Осы үдерістер сақ өнерінің көркемдік тілін кеңейтіп, жаңа образдар мен композициялық шешімдердің орнығуына ықпал етті.

Тувадағы Аржан обасын қазу кезінде (диаметрі 120 м, биіктігі 3 м) археологтар оба үйіндісінің астынан аса күрделі ағаш конструкциясын анықтады. Дәл ортасында жуан бөренелерден қиылған 8×8 м үлкен қима там орналасқан, ал оның ішінде 4,4×3,7 м көлемдегі тағы бір қима там болған.

Ішкі тамда көсем ағаш табытқа салынып жерленген. Оның жанынан көсемнің туыстары мен серіктері болуы ықтимал бірнеше ер адамның сүйектері табылған; олар көсемімен бірге о дүниеге аттануды өз еркімен таңдаған деген жорамал айтылады. Радиус бойымен орнатылған тамдарға жорық ер-тұрмандарымен бірге 160 ат қойылған. Ат қалдықтары оба сыртындағы шеңберлі қабірлерден де көптеп шыққан.

Барлық аттардың құла және жирен түсті болуы — патшалар мен абыздарға тән түстермен сәйкес келетіні — ерекше мәнге ие. Оба ерте кезеңде тоналғанымен, археологтар үшін маңызды олжалар сақталған.

Жергілікті дәстүрдің тамыры тереңде жатыр: қола дәуірінде-ақ шеберлер жануар бейнесін жасаған. Бұғы мен бұқаларды бейнелейтін жартас суреттері кеңінен мәлім. Б.з.д. II мыңжылдықтың соңы мен I мыңжылдықтың басында ерекше көркемдік құбылыстар қалыптасқанымен, ол әлі толыққанды аң стилі емес еді.

Аң стилі сақтардың Алдыңғы Азия мен Иранға жасаған жорықтары кезінде танысқан оңтүстік дәстүрлердің ықпалымен айқын қалыптаса түсті. Дәл осы кезеңде сақ өнеріне арыстан, арыстан-құстар (арыстан-самұрық), «өмір ағашы» сияқты образдар енеді. Олар бұғы, қошқар, түйе, барыс, жолбарыс, бүркіт тәрізді жергілікті жануарлар бейнелерімен үйлесіп, біртұтас көркем жүйе құрайды.

Бұл образдар тек әшекейлік қызмет атқарған жоқ. Сақтар әр бейнеге дүниетанымдық мән жүктеп, оны белгі-символ ретінде қабылдады. Осыдан аң стилі көшпелі қоғамның мифологиялық ойлауына сүйенген көркем «тілге» айналды.

Басқа халықтар сияқты сақтар да табиғаттың тылсым күштеріне — күнге, найзағай мен күркіреуге, жел мен дауылға табынған. Бұл құбылыстар оларға құдайлық бейне ретінде көрінген. Құдайлар, қанатты тұлпарлар, ат-самұрықтар жайлы түсініктер мифологияда да, ауыз әдебиетінде де кең таралып, Еуразия далалары өнерінде аң стилінің қалыптасуына ықпал етті.

Сақ мифологиясында сәйгүлік ат күнмен және отпен тығыз байланысты. Көк тәңірі Митра туралы түсініктерде (Авеста дәстүрімен сабақтас) оның төрт ат жегілген күймемен жүретіні айтылады. Ат бейнесі Сурья, Яма, Агни, Индира тәрізді құдайлық ұғымдармен де ұштасады.

Сақтардың әлем (космос) құрылысы туралы өзіндік түсінігі болған. Олар космостағы тәртіп пен үйлесімді Күнмен, Күн күймесімен байланыстырған. Әлемдік тәртіптің ұйымдастырушысы ретінде Митра, Вауна, Индира секілді құдайлар аталады.

Әлем моделі сақтар үшін үш дүниенің өзара сәйкестігі ретінде көрінген: төменгі дүние — жерасты, орта дүние — жер, жоғарғы дүние — аспан. Сонымен бірге дүниенің төрт жағы — сол, оң, алғы және артқы бағыттар — маңызды орын алған.