ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БУХГАЛТЕРЛІК ЕСЕПКЕ АЛУ
Қазақстан Республикасында бухгалтерлік есеп пен аудит жүйесін дамыту: халықаралық стандарттар контексті
Соңғы онжылдықтағы әлемдік экономикадағы жедел өзгерістер бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік ережелерін қалыптастыру тәсілдерін айтарлықтай жаңартты. Капитал нарықтары ұлттық шекарадан асып, экономикалардың өзара кірігуі күшейді. Бұл үрдіс инвесторлардың нарық механизмдерін терең түсінуін, сондай-ақ тұрақтылық пен өтімділікке деген сенімнің жоғары деңгейін талап етеді.
ХҚЕС-ті қабылдаудың жаһандық логикасы
Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарының (ХҚЕС) бірыңғай топтамасын қолдану ұйымдардың инвестиция тарту шығындарын азайтады. Негізгі әсері:
- кредит құнының төмендеуі;
- инвестор үшін мәні төмен ұлттық талаптар бойынша есеп дайындауға кететін әкімшілік шығындардың қысқаруы;
- қаржылық ақпараттың салыстырмалылығы мен түсініктілігінің артуы.
Еуропалық тәжірибе
Еуропалық Одақта биржада акциялары бағаланатын барлық компаниялар 2005 жылдан бастап ХҚЕС бойынша шоғырландырылған қаржылық есептілік жасауға міндеттелді. Ерекшелік ретінде АҚШ-тың жалпыға бірдей бухгалтерлік принциптерін (GAAP) қолданатын кәсіпорындар және биржада тек борыштық міндеттемелері (облигациялары) бағаланатын фирмалар көрсетілді; олар үшін ХҚЕС-ке көшу 2007 жылдан бастап көзделді.
ЕО ұстанымы бойынша, ХҚЕС-ті енгізу қаржылық есептіліктің біркелкілігін, дұрыстығын, айқындығын және салыстырмалылығын қамтамасыз етеді, ал бағалы қағаздарды халықаралық саудаға шығарудағы кедергілерді азайтады. Бұл жоспарлар еуропалық биржаларда тіркелген шамамен 8700 компанияға қатысты болып, әлемдік нарықтық капиталдандырудың шамамен 25%-ын қамтиды.
ХҚЕС әлемдегі ең дамыған есеп стандарттарының бірі ретінде қабылданады. Сондықтан көптеген елдерде (мысалы, Австралияда, Германияда, Ұлыбританияда) шетелдік эмитенттер өз есептілігін ұлттық стандарттармен қатар ХҚЕС бойынша ұсына алады. Кейбір мемлекеттерде (Канада, Жапония, АҚШ) мұндай мүмкіндік бар, бірақ ХҚЕС пен ұлттық стандарттар арасындағы айырмашылықтар тізімі қоса берілуі мүмкін. Ал Чехия мен Балтық елдері сияқты кейбір юрисдикцияларда ХҚЕС барлық ірі кәсіпорындар үшін міндетті.
Қазақстандағы ХҚЕС-ке көшу кезеңдері
Қазақстанда ХҚЕС-ке көшу кезең-кезеңімен іске асырылды:
Барлық қаржы ұйымдары ХҚЕС бойынша есептілік дайындай бастады.
Акционерлік қоғамдар үшін ХҚЕС талаптары енгізілді.
Мемлекеттік мекемелерден басқа ұйымдар ХҚЕС бойынша есептілікке өтті.
Бұл өзгерістердің түпкі мақсаты — басқарушылық шешімдер қабылдау үшін мүдделі пайдаланушыларды сапалы экономикалық ақпаратпен қамтамасыз ету, сондай-ақ Қазақстанның әлемдік экономикаға кірігуін жеделдету.
Бухгалтерлік есептің іргелі принциптері
Әділ (сенімді) пікір, әдетте, бухгалтерлік есептің іргелі принциптері мен тұжырымдамаларына сүйенеді. Халықаралық тәжірибеде келесі бес принцип негізгі деп танылады және заңнама мен стандарттарда көрініс табады:
- Есептеу принципі — табыс пен шығысты төлем уақытына емес, туындау сәтіне қарай тану.
- Қызметтің үздіксіздігі — ұйым жақын перспективада қызметін тоқтатпайды деген жорамал.
- Ақылға сыйымдылық (парасаттылық) — бағалауда сақтық таныту, негізсіз оптимизмге жол бермеу.
- Дәйектілік — есеп саясатын тұрақты қолдану, өзгерістерді түсіндіріп ашып көрсету.
- Мазмұнның нысаннан басымдығы — операцияның экономикалық мәнін құқықтық формасынан жоғары қою.
Тәжірибеде бұл принциптер ұлттық заңнамада бекітіліп, нақты жағдайларда бухгалтерлік есеп стандарттары арқылы іске асырылады.
Есеп жүйесінің ақпараттық рөлі және капитал нарығы
Қазіргі экономика — бұл әртүрлі есеп түрлерін (статистикалық, салықтық, бухгалтерлік және т.б.) біріктіретін дамыған ақпараттық жүйе. Осы жүйеде бухгалтерлік есеп деректерді жинау, жүйелеу және қорыту үшін негізгі дереккөзі ретінде ғаламдық есеп жүйесінің бірлігі мен функционалдылығын қамтамасыз ететін шешуші факторлардың бірі саналады.
Қаржылық есептің ақпараттық функциясы ұйым қызметінің нәтижелеріне сүйенеді және ішкі пайдаланушыларға да, сыртқы мүдделі тараптарға да қажет. Жоғары сапалы есептілік капитал нарығын дамыту үшін аса маңызды, себебі оның негізінде шектеулі ресурстарды бөлу туралы, экономика траекториясын ұзақ мерзімге айқындайтын шешімдер қабылданады.
Реформаның мақсаттары мен күтілетін нәтижелері
Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру стратегиясында әлемдік экономикаға табысты кірігу негізгі басымдық ретінде айқындалды. Осыған байланысты бухгалтерлік есеп, қаржылық есеп беру және аудит жүйесін барабар дамыту ерекше өзектілікке ие.
Тұжырымдаманың міндеті
Экономикада бухгалтерлік есеп, қаржылық есеп беру және аудит жүйелерінің өз функцияларын тұрақты әрі тиімді орындауы үшін қажетті жағдайлар мен алғышарттарды қамтамасыз ету.
Күтілетін нәтиже
- реформаның негізгі бағыттары мен іске асыру тетіктерін нақтылау;
- шетелдік инвестиция ағынын ұлғайту;
- қазақстандық ұйымдардың халықаралық нарықтардағы бәсекеге қабілеттілігін арттыру;
- қор нарығын жандандыру.
Тиімді жүйе кәсібилік, айқындылық, тәуелсіздік, өзектілік және стандарттылық талаптарына сай болуы тиіс. Әлемдік тәжірибе есеп ақпаратын тиімді ететін негізгі сапалық сипаттамалар ретінде түсініктілік, орындылық, сенімділік және салыстырмалылықты көрсетеді. Бұларға көбіне халықаралық стандарттарды тікелей қолдану немесе оларды ұлттық жүйені құрудың негізі ретінде пайдалану арқылы қол жеткізіледі.
ХҚЕС пен ХАС-ты қолданудың экономикалық перспективасы капиталды тиімді бөлуге, инвестиция құралдарының әртараптануына және табыстылықтың өсуіне тіреледі. Нәтижесінде әлемдік нарыққа шығу жеңілдеп, капитал тарту шығындарын азайту мүмкіндігі пайда болады. Бұл жаңа бизнес құрылымдарын дамытуға, жұмыс орындарының ашылуына, жұмыссыздықтың төмендеуіне және елдің экономикалық өсуіне ықпал етеді.
Іске асырудағы түйткілдер
Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі 2005 жылдан бастап өңірлерде ұйымдардың ХҚЕС бойынша қаржылық есептілік жасау мәселелеріне арналған семинарлар өткізді. Дегенмен, жүйені дамытуда бірқатар қиындықтар сақталды:
- ХҚЕС-тің кешенділігі мен әдістемелік күрделілігіне байланысты шағын және орта бизнес үшін қолданудың қиындығы;
- есеп пен аудитті реттеуде, сондай-ақ бухгалтер мен аудитор мамандықтарын дамытуда кәсіби бірлестіктердің қатысуының жеткіліксіздігі;
- ХҚЕС бойынша ақпараттық-әдістемелік материалдардың (оқулық, кітап, нұсқаулық) тапшылығы;
- бухгалтерлер мен аудиторлардың бір бөлігінде кәсіби даярлық деңгейінің және ХҚЕС деректерін қолдану дағдыларының жеткіліксіздігі;
- кадрларды қайта даярлаудың жүйелі тетіктерінің толық қалыптаспауы;
- кейбір субъектілердің ХҚЕС белгілеген қағидаттар мен талаптарға формалды қарауы.
Дамытудың негізгі бағыттары
Есеп пен есептілік жүйесін әрі қарай дамыту экономикалық ортадағы өзгерістермен тығыз байланысты болуы және шаруашылық тетіктің даму деңгейіне жауап беруі тиіс. ХҚЕС негізіндегі ақпараттың сапасын, ашықтығын және салыстырмалылығын арттыру үшін мына бағыттар өзекті:
Кадрларды даярлау және қайта даярлау
Бухгалтерлік есеп пен қаржылық есептілік аудитін ұйымдастыратын және жүргізетін мамандардың құзыретін күшейту.
ШОБ үшін рәсімдерді оңайлату
Шағын және орта бизнес субъектілері үшін есеп жүргізу тәртібін түсінікті әрі қолжетімді ету.
Реттеу жүйесін жаңарту
Халықаралық тәжірибе негізінде есеп пен есептілікті реттеу архитектурасын жетілдіру.
Халықаралық процеске қатысу
Бухгалтерлік есеп пен аудитті дамытудың жаһандық бастамаларына институционалды түрде араласу.
Кадрлық әлеует: реформаның өзегі
Қазақстанда есепті реформалау барысындағы түбегейлі міндеттердің бірі — бухгалтерлерді, қаржылық менеджерлерді, аудиторларды және басқа да мамандарды даярлау және біліктілігін арттыру. Шетелдік компаниялардың көбеюі, бизнестің жаһандануы және халықаралық нарық талаптарының күшеюі халықаралық қаржылық есеп беру стандарттарын меңгерген мамандарға сұранысты арттырады.
Нарықтық экономика жағдайында бухгалтерлік деректер көбіне шынайы ақпараттың негізгі көзі болғандықтан, бухгалтер кәсібінің рөлі де күшейеді. Бұл әсіресе кәсіби пайым шешуші мәнге ие салаларда анық көрінеді. Сондықтан үздіксіз кәсіби білім алу мен тәжірибені тұрақты жаңарту қажеттілігі арта түседі.
Негізгі проблема
Қазақстандағы бухгалтерлік есеп саласындағы өзекті мәселелердің бірі — білікті кадр тапшылығы және кәсіби инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы: орныққан кәсіби дәстүр, кең ауқымды қауымдастық, білімді жинақтап-тарататын жүйе және кеңінен танылған сертификаттау институты толық қалыптаспаған.
Кәсіби қауымдастық белгілі бір қадамдар жасағанымен, кешенділік пен жалпыұлттық ауқым жеткіліксіз. Осыған байланысты кәсіби ұйымдардың рөлін күшейтуге бағытталған заңнамалық алғышарттарды қалыптастыру және процесті жүйелі түрде ілгерілету маңызды.
Қайта ұйымдастыруға ұсынылатын қадамдар
Қазақстандағы бухгалтерлік есеп пен қаржылық есеп беруді қайта ұйымдастыру мына бағыттарда жүргізілуі тиіс:
- қолданыстағы есеп пен есептілікті реттеу жүйесіне тұжырымдамалық өзгерістер енгізу;
- бухгалтерлік есепті қайта құру шеңберінде мемлекеттік органдардың іс-қимылын үйлестіру;
- кәсіби қауымдастықтың рөлін арттыру;
- уәкілетті орган тарапынан кәсіби ұйымдарды және бухгалтерлерді кәсіптік сертификаттау ұйымдарын аккредиттеу жүйесін енгізу.
Аудитке сұраныс неге өседі?
Отандық және әлемдік тәжірибе аудиторлық қызметке мұқтаждықтың бірнеше себепке байланысты туындайтынын көрсетеді:
Мүдделер қайшылығы тәуекелі
Меншік иелері, инвесторлар, кредит берушілер мен әкімшілік арасында жанжал туған жағдайда ақпараттың бұрмалану ықтималдығы артады.
Шешім салдарының ақпаратқа тәуелділігі
Қабылданатын шешімдердің нәтижесі ақпарат сапасына тікелей байланысты болады.
Арнайы білім қажеттілігі
Ақпаратты тексеру үшін кәсіби құзырет пен әдістеме қажет.
Ақпарат көздеріне қолжетімділіктің шектеулігі
Пайдаланушылар әрдайым бастапқы дереккөздерге толық қол жеткізе алмайды.