Мемлекеттің алғашқы қоғамдағы биліктен айырмашылығы
Адамдардың пайда болып, жер бетінде өмір сүре бастағанына шамамен екі миллион жыл болды. Қоғамның диалектикалық даму үдерісіне сай адамның дене бітімі, миы, өмірлік тәжірибесі және пайдаланған құралдары біртіндеп жетілді. Соның нәтижесінде шамамен 40 мың жыл бұрын қазіргі типтегі адам — Homo sapiens — толық қалыптасты.
Осы кезеңнен бастап адамның дене құрылысы салыстырмалы түрде тұрақтанып, негізгі өзгерістер әлеуметтік ұйымдасу, тәжірибе және еңбек құралдары арқылы көрінді. Әуелі баяу, кейін қарқынды сипат алған бұл үрдіс алғашқы қауымдық қоғамның қалыптасуына әкелді.
Алғашқы қауымдық қоғамның даму кезеңдері
1) «Жабайы адам» дәуірі (40–12 мыңжылдықтар)
- Адамдар табиғаттың дайын өнімдерімен қоректенді.
- Құралдары негізінен тас, сүйек, ағаш сияқты табиғи материалдардан жасалды.
- Негізгі кәсіп — аңшылық пен балықшылық.
- Экономикалық өмірдің өзегі — қоршаған ортаның қолайлы мүмкіндіктерін пайдалану.
Бұл кезеңді қысқаша «дайынды игерушілік дәуірі» деуге болады. Алайда ашаршылық пен ауыртпалық жиі қайталанып отырды.
2) Экономиканы «қолдан жасау» дәуірі (12–4 мыңжылдықтар)
- Тәжірибе мен еңбек құралдары дамыды, білім мен рухани сана күшейді.
- Металлургия мен керамика пайда болды.
- Мал шаруашылығы мен егіншілік орнығып, рулық-тайпалық бірлестіктер мен әлеуметтік нормалар қалыптасты.
Экономикалық, әлеуметтік, құрылымдық және басқарушылық өзгерістер бір-бірімен тығыз байланыста жүріп, қоғамды жаңа сапаға көтерді.
Әлеуметтік төңкеріс және еңбек бөлінісі
Алғашқы қауымдық қоғам эволюциясының күрделі сатысы — әлеуметтік революциялық төңкеріс (шамамен б.з.д. 10–15 мыңжылдықтар). Осы кезеңде малшылық пен егіншілік орнығып, өңделген тастан жасалған құралдар кең тарады, адам тәжірибесі айтарлықтай артты.
Еңбектің мамандануы өнімділікті көтеріп, қоғам кірісін ұлғайтты. Нәтижесінде қоғамдық байлық жинақталып, оны иеленетін топтар мен таптардың қалыптасуына негіз қаланды.
Құқық пен мемлекеттің пайда болуының алғышарттары
Қосымша өнім
Артық өнімнің пайда болуы қоғамдағы ресурстарды бөлудің жаңа тәртібін қажет етті.
Жеке меншік
Жеке меншік қатынастары орнығып, оны қорғау және бекіту тетіктері қажет болды.
Басқару және реттеу
Қайшылықтарды реттеу және қоғамды басқару үшін құқық пен мемлекет институттары қалыптасты.
Құқықтың дамуы — қоғамның дұрыс өмір сүруінің объективтік заңдылықтарының бірі. Әдет-ғұрып, салт-дәстүр, мораль және діни нормалар уақыт өте келе қоғамдағы қатынастарды тұрақты түрде реттейтін құқық нормаларына айналды. Осы тұрғыдан алғанда, құқық мемлекеттен белгілі бір дәрежеде бұрын қалыптасты деуге болады.
Құқықтың жаңа түрлері және даму бағыттары
Мемлекет орныққаннан кейін құқықтың мемлекет бекіткен жаңа нысандары пайда болды: заң, заңға тәуелді актілер, шарттық нормалар, сондай-ақ сот шешімдерінің құқықтық күші.
Қоғамдық меншікті реттеу көбіне моральдық-діни нормаларға сүйенді (мысалы, Үндістанда Ману заңдары, мұсылман елдерінде Құран қағидалары).
Жеке меншікке қатысты қатынастарды мемлекеттік орган бекіткен нормалар арқылы реттеу күшейді.
Таптық қоғам жағдайында құқық көбіне үстем тап мүддесінің заңға айналған көрінісі болды; ал заңдардың орындалуын бақылау үстем тап қолындағы мемлекеттік аппарат арқылы жүзеге асты. Сонымен бірге құқық қоғамдық мақсаттарды да реттеп, басқаруға қызмет етті.
К. Маркс «Гота бағдарламасына сын» еңбегінде: «Құқық еш уақытта да экономикалық құрылыстан және қоғамның соған сәйкес мәдени дамуынан жоғары бола алмайды» деген.
Құқық нормалары қоғамның саяси, әлеуметтік және мәдени мұқтаждарына неғұрлым сай келсе, соғұрлым олардың тиімділігі жоғары болады.
Мемлекет: мәні және қалыптасу үлгілері
Мемлекет — қоғамдық еңбек бөлінісі мен жеке меншіктің пайда болуы нәтижесінде алғашқы қауымдық құрылыстың таптарға бөлінуінен туындаған құбылыс. Ол жария өкіметтің пайда болуы мен қызмет етуінің нәтижесінде қалыптасатын, қоғам өмірін ұйымдастыратын және негізгі салаларына басшылық ететін басқару жүйесі.
Қажет болған жағдайда мемлекет биліктің күш-қуатына сүйеніп, құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді.
Шығыс елдері: қоғамдық меншікті қорғау және деспотизм
Иран, Үндістан, Қытай, араб елдері сияқты Шығыс аймақтарында мемлекеттің қалыптасуы көбіне қоғамдық меншікті қорғаумен байланысты болды. Алғашқы қоғам ыдыраған кезде ірі су арналары мен ирригациялық жүйелерді жасау, құрғақшылықпен күресу секілді күрделі жұмыстарды ұйымдастыру қажеттілігі қоғамдық-мемлекеттік меншікке сүйенген басқаруды күшейтті.
Мұндай жүйеде меншік иелері ретінде шенеуніктер, ру-тайпа басшылары, корольдер мен императорлар көрінді; билеуші көбіне «жердегі құдай» дәрежесіне көтеріліп, мемлекеттік деспотизмге жол ашылды. Демократиялық дамуы баяу болды, басқару сатылары қатаң иерархияға құрылды.
Еуропа: жеке меншіктің дамуы және саяси ұйымдар
Еуропада мемлекет көбіне жеке меншіктің жедел дамуы мен қоғамның таптарға бөлінуі арқылы қалыптасты. Афина мен Римде экономикалық қуатты топтар билікті өз қолына алып, өз мүдделерін іске асыратын мемлекеттік аппарат құрды.
Бұл мемлекеттерде саяси өмірдің кейбір элементтері демократиялық сипат алды, бірақ құлдар санының көптігі басқару аппаратын күшейтті. Германияда құл иелену кең тарамағанымен, феодалдық қатынастар тереңдеп, Рим ықпалы арқылы феодалдық мемлекеттің дамуы жеделдеді. Ұқсас үдерістер Еуропаның басқа елдерінде, Ресейде, Ирландияда, сондай-ақ Азия мен Орта Азия өңірлерінде де байқалды.
Мемлекеттің алғашқы қоғамдағы биліктен айырмашылығы
- Халықты туыстық белгісімен емес, территория бойынша біріктіру.
- Билікті сол территорияда жүзеге асыру.
- Қоғамды басқаратын арнаулы аппараттың құрылуы.
- Салық жүйесінің болуы және аппарат қызметкерлерін әлеуметтік қамтамасыз ету.
Мемлекеттің пайда болу себептері
- Қоғамды басқаруды жетілдіру: әлеуметтік өмір көлемі кеңейіп, ескі басқару тетіктері жеткіліксіз болды.
- Қанаушы және қаналушы топтар арасындағы қақтығыстарды әлсірету үшін күшті аппарат қажет болды.
- Экономиканың дамуына және әлеуметтік жағдайды жақсартуға басқарудың ықпалын күшейту қажет болды.
- Қорғанысты нығайту, заңдылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз ету міндеті күшейді.
Қазақстан: тәуелсіздік кезеңі және саяси жаңғыру
Қазақстан мемлекетінің тәуелсіздік алғанына 20 жыл толды. Тарих өлшемімен бұл — қысқа мерзім, сондықтан осы уақыт ішінде мемлекетті дамытудың сапалық жаңа үлгісін толық қалыптастыру оңай емес.
1995 жылғы 30 тамыздағы Қазақстан Конституциясы мемлекеттіліктің беріктігін күшейтіп, билік тармақтары арасындағы өкілеттіктер бөлінісін құқықтық тұрғыдан бекітті. Азаматтық қоғам институттары қалыптасты, адам құқықтарын қорғау кепілдіктері нығайды, бұқаралық ақпарат құралдарының еркін жұмыс істеуіне жағдай жасалды.
Экономика да өзгерді: ұлттық нарық біртіндеп толыққанды сипатқа ие болып, ішкі экономикалық кешен қалыптасты; құрылымдық жаңғырту жүріп, Қазақстан халықаралық нарыққа жан-жақты араласа бастады.
Халықаралық мойындалу және келісімдер
Қазақстан егемендігін алып, тәуелсіз мемлекет ретінде әлемдік қоғамдастықтың толық құқылы мүшесіне айналды. Ел БҰҰ құрамына кірді. Қазіргі кезде Қазақстанды 117 мемлекет танып, олардың 105-імен дипломатиялық қатынас орнатылды. Мемлекетаралық және үкіметаралық 800-ден астам шарттар мен келісімдер жасалды.
Саяси реформаның бес басым бағыты
Басқару деңгейлері арасындағы құзыреттерді айқын ажырату және бюджетаралық қатынастар жүйесін жетілдіру.
Сайлау үдерісінің ашықтығын арттыру және нәтижелерді анықтауда автоматтандырылған ақпараттық жүйелерді енгізу.
Үкіметтік емес ұйымдармен ынтымақтастықты күшейту және осы бағытты құқықтық тұрғыдан жетілдіру.
Ақпараттық кеңістіктегі бәсекені қадағалау, монополиялануға жол бермеу және демократиялық дамудағы БАҚ орнын айқындау.
Сот рәсімдерін оңайлату және жеделдету, алқа билер институтын дамыту, құқықтық тәртіпті күшейту.
Қорытынды: мемлекет пен құқықтың біртұтас эволюциясы
Мемлекет пен құқық мыңдаған жылдар бойы өзара сабақтас заңдылықтармен дамыды деуге болады. Құқық — қоғамның экономикалық негізінің үстіндегі қондырма ретінде көптеген салаларда реттеуші механизм қызметін атқарады. Ал құқық нормаларының бүкіл қоғамға міндетті түрде орындалуын қамтамасыз ететін күш — мемлекет.
Мемлекет алғашқы қауымда әлеуметтік шиеленістерді шешіп, қоғамды бір ізге түсіру қажеттілігінен туындады. Тарих бойы қоғам өмірін реттеу мен тәртіп орнатуда құқық маңызды рөл атқарып, мемлекетпен бірге дамып отырды.
Мемлекет пен құқықтың маңызы зор: қоғам тұрақтылығы, қоғамдық қауіпсіздік, әлеуметтік қайшылықтарды шешу және адамдарды ортақ тәртіпке біріктіру осы екі институттың тиімді қызметіне тікелей байланысты.
Құқық адамдардың өмірімен тығыз байланыста дамиды: бостандықты қалыптастырады, мінез-құлық пен іс-әрекетке ықпал етеді, мақсаттар мен мүдделердің іске асуына қолайлы жағдай жасап, қорғау тетіктерін ұсынады. Дегенмен құқық нормалары әлі де жетілдіруді қажет ететін сала екенін естен шығармау керек.
Тәуелсіздіктің 20 жылдық белесі тарихи тәжірибені жаңаша пайымдауға, бүгінгі даму өлшемдерін өркениеттік талаптармен салыстыруға және болашақ бағдарды нақтылауға мүмкіндік берді. Ендігі міндет — қоғамдық ой мен тәжірибені үйлестіріп, мемлекеттілікті дамытуға бағытталған ізденістер мен нақты шараларды жүйелі түрде жүзеге асыру.