Қазақша рефераттар

Бақылаушының бақыланушыларға қатысты әлеуметтік жағдайы

Психологиялық менеджменттің негізгі әдістері

Психологиялық менеджмент ғылым ретінде әртүрлі психологиялық әдістерге сүйенеді. Солардың ішіндегі негізгілері — бақылау және эксперимент. Бұл әдістер басқару тәжірибесінде адам мінез-құлқын, топтық динамиканы және ұйым ішіндегі әлеуметтік-психологиялық үрдістерді түсіндіруге мүмкіндік береді.

Бақылау әдісі

Бақылау — ақиқатты бейнелеудің күрделі, объективті психологиялық үрдісі. Оның күрделілігі екі себеппен түсіндіріледі: біріншіден, бақылау көбіне ұйымның табиғи жағдайында жүргізіледі және бақылаушының өзі қатысушыларға жанама түрде ықпал етуі мүмкін; екіншіден, жиналған ақпаратты іріктеу мен жалпылау әрдайым белгілі бір субъективтілік тәуекелін тудырады.

Көп жағдайда зерттеуші енжар рөлде болады: ол адамдардың оқиғаларға, деректерге және құбылыстарға қатынасын тек тіркейді. Дегенмен бақылау ақпарат жинаудың әмбебап құралы ретінде әртүрлі жағдайларда қолданылады.

Қолданылу жағдайлары

  • Алдын ала бағдарлау: жоспарланған зерттеудің бағытын нақтылау үшін бастапқы мәлімет жинау.
  • Балама жоқ кезде: психологиялық ақпарат алудың басқа амалдары мүмкін болмаған жағдайда.

Маңызды элементтер (нені бақылау керек)

  • Бақыланушылар: саны, әлеуметтік-демографиялық құрамы, өзара қатынастар, рөлдердің бөлінуі.
  • Жағдай: орын, қоршаған орта, заттық орта ықпалы.
  • Топ мақсаты: кездейсоқ/заңды жиналу, ресми/бейресми мақсат, мақсаттардың үйлесімі не қайшылығы.
  • Әлеуметтік мінез-құлық: әрекет сипаты, стимулдары, бағытталуы, психологиялық ахуал, ауытқулар.
  • Жиілік пен ұзақтық: бақылау уақыты, ұзақтығы, қайталануы және бірегейлігі.

Бақылаудың түрлері

  • Құрылымына қарай: құрылымды және құрылымсыз.
  • Қатысу деңгейі: енген (қатысушы) және енбеген (қатыспайтын).
  • Өтетін орны: далалық және лабораториялық.
  • Жүргізілу реті: жүйелі және жүйесіз.

Тәжірибеде басшының күнделікті бақылауы көбіне құрылымсыз, енген, далалық және жүйесіз сипатта болады.

Құрылымсыз vs құрылымды бақылау

Құрылымсыз бақылауда бақылаушының егжей-тегжейлі жоспары болмайды: тек жағдайдың жалпы белгілері мен топтың шамамен құрамы белгіленеді.

Құрылымды бақылауда маңызды элементтер алдын ала анықталып, нәтижелерді тіркеу үшін нақты нұсқау мен жоспар құрылады. Бұл тәсіл стандарттаудың жоғары деңгейімен, арнайы бланкілерді қолданумен және әртүрлі бақылаушылар деректерінің салыстырмалылығымен ерекшеленеді.

Құрылымды бақылауға үлгі (жиналыстағы сөз сөйлеуді тіркеу)

Жиналыстар мен мәжілістерде құрылымды бақылауды ұйымдастыру үшін тіркеу бланкісі қолданылады. Төмендегі үлгі сөз сөйлеушінің белсенділігі мен аудитория реакциясын жүйелі түрде белгілеуге мүмкіндік береді.

Тіркеу бланкісі
Мысал (стандартталған жазба)

Аты-жөні: ____________________________________________

Қызметі: ______________________________________________

Сөз сөйлеу бастамасы:

  • 001 — алдын ала жазылды
  • 002 — өз бетінше ауызша сұранды
  • 003 — өз бетінше жазбаша сұранды
  • 004 — президиум ұсынды

Басталу уақыты: ____ сағ. ____ мин.

Аяқталу уақыты: ____ сағ. ____ мин.

Ұзақтығы: __________ мин.

Негізгі мазмұны:

Тақырыбы: __________________________________________

Сөзінің объектісі: _____________________________________

Аудитория реакциясы:

  • 005 — жағымды
  • 006 — теріс
  • 007 — реакция жоқ

Сөз бағыты:

  • 008 — қолдаушы
  • 009 — бейтарап
  • 010 — сыншыл

Кімнің атынан сөйледі:

  • 011 — өзінің
  • 012 — ұжымның
  • 013 — белгісіз

Бланкілер толтырылғаннан кейін өңделіп, ұсынылған сызба бойынша құрастырылса, жиналыстың барысы туралы жеткілікті нақты көрініс алынады.

Енбеген және енген бақылау

Енбеген бақылау

Енбеген бақылау бақыланушымен байланыста және оның рұқсатымен жүргізіледі: бақылаушының рөлі мен бақылаудың мақсаты белгілі. Бұл тәсіл еңбек үрдісіндегі мінез-құлық ерекшеліктерін анықтауда жиі қолданылады (мысалы, жүргізу нұсқаушысының жаттықтырғыштағы жұмысты бағалауы).

Артықшылығы

Бақылаушы өзін жасырмай, ашық түрде жазба жүргізе алады; қатысуы түсіндіріледі (кейде нақты мақсат толық айтылмаса да).

Кемшілігі

Мінез-құлықтың бұрмалануы: ұялу, «қажетті» рөлді көрсету, мақсатқа күмән туған жағдайда саналы түрде тұмшалану.

Енген бақылау

Енген бақылауда зерттеуші әлеуметтік үрдіске тікелей араласып, топ мүшелерімен бірге әрекет етеді. Кейде ол толық жасырын болады, кейде зерттеуші екенін жасырмайды, бірақ топ іс-әрекетіне қатысады.

Артықшылығы

Тікелей қатынас арқасында ақпарат алу мүмкіндігі кеңейеді, контекст жақсырақ ашылады.

Кемшілігі

Нәтижені бірден тіркеу қиындайды; сыртқы факторларды басқару мүмкіндігі шектеулі.

Далалық және лабораториялық бақылау

Далалық бақылау

Табиғи ортада (жұмыс орнында, оқу үдерісінде) жүргізіледі. Үйреншікті жағдайдағы мінез-құлық көп қырлы ақпарат береді. Қажет болғанда тіркеудің техникалық құралдары (аудио, фото, видео) қолданылады.

Лабораториялық бақылау

Жаңа әдістемені жасап көру және тәжірибелік тексеру мақсатында жасанды ұйымдастырылған ортада жүргізіледі. Мысалы, арнайы жабдықталған сыныпта шиеленісті басқару дағдылары бойынша рөлдік ойындар өткізіліп, кейін жазбалар негізінде талдау жасалады.

Жүйелі және жүйесіз бақылау

Бақылау бір реттік немесе жүйелі болуы мүмкін. Жүйелі бақылау белгілі бір мерзімде қайталанып жүргізіледі: циклмен (мысалы, апта сайын) немесе ұзақ уақыт бойы үздіксіз жүзеге асады. Әдетте бұл тәсіл алдын ала құрастырылған әдістемеге сүйеніп, бақылаушы әрекетінің нақтылығын талап етеді.

Кейде бақылаушы алдын ала жоспарланбаған құбылыспен немесе күтпеген жағдаймен жұмыс істеуге мәжбүр болады — мұндай бақылау көбіне бір реттік сипатқа ие.

Бақылау әдісіндегі ықтимал қателіктер мен бұрмалаулар

Басшы немесе зерттеуші бақылау деректеріне сүйенгенде, әдістің шектеулерін және ықтимал қателік көздерін ескеруі тиіс.

  1. 1 Бақылаушының көңіл-күйі: жақсы көңіл-күй жағымсыз белгілерді елемеуге бейім етуі мүмкін.
  2. 2 Әлеуметтік жақындық: ұқсас құндылық, қызығушылық немесе мәртебе бағалауды көтеруі не төмендетуі ықтимал.
  3. 3 Үміттену бетбұрысы: алдын ала болжам не қатысушының «мені зерттеп жатыр» деген сезімі мінез-құлықты өзгертеді.
  4. 4 Бір реттілік: бір ғана байқауға сүйеніп заңдылық шығару және себепті дәл анықтау қиын.
  5. 5 Алдыңғы таныстықтың әсері: бұрынғы кездесулер кейінгі бағалауға ықпал етеді.
  6. 6 Нәтижені топтастыру қажеттігі: бөлшектер жоғалып, бұрмаланып берілуі мүмкін.
  7. 7 Кейінгі оқиғалардың әсері: соңғы әсер бұрынғы деректерден күштірек ықпал етуі мүмкін.
  8. 8 Психологиялық қанықтық: шоғырлану төмендеп, ұсақ деректер тіркелмей қалуы немесе асыра бағалануы мүмкін.
  9. 9 Бағалаудағы кемшіліктер: ұмыту, қате есту/жазу, оқиғаны «өз үлгісімен» қабылдау.
  10. 10 Гало-эффект: жалпы әсердің ықпалымен үстірт жалпылау (бір жақсы белгі басқа жақсы қасиеттерді «автоматты» таңуға әкеледі).
  11. 11 Кешірімділік эффектісі: нәтижені шамадан тыс оң бағалау (беделін қорғау, ұнату, үстірт орындау).
  12. 12 Модельдеу қатесі: стереотиптік дедукция (мысалы, «мейірімді — ашық-жарқын», «көзілдірік — зиялылық»).
  13. 13 Қарама-қайшылық қатесі: өзіне ұқсас қасиеттерді елемей, керісінше белгілерді асыра бағалау.

Бақылау әдісінің басты кемшілігі — енжарлық: зерттелетін құбылыстың толық көрінуі үшін ұзақ күту қажет болуы мүмкін, ал маңызды сәттер еленбей қалуы немесе қате түсіндіріліп кетуі ықтимал. Сондықтан бұл шектеуді азайту үшін келесі әдіс — эксперимент қолданылады.

Эксперимент әдісі

Эксперимент — ақпарат жинаудың ерекше әрі меңгерілуі күрделі әдістерінің бірі. Оның басты артықшылығы — басқа тәсілдермен алынбайтын айрықша ақпаратқа қол жеткізуі. Эксперименттің негізгі мақсаты — басқарушылық шешімдерге алып келетін жорамалдарды тәжірибе арқылы тексеру.

Мысалы, өндірісте өнімділікті арттыру үшін моральдық және материалдық ынталандырудың жаңа түрлерін енгізу жоспарланды делік. Бірақ бұл қадамның оң нәтиже беретінін немесе керісінше жағымсыз салдар туғызатынын алдын ала дәл айту әрдайым мүмкін емес. Осындай жағдайда басшыға нақты жағдайды жасанды түрде құрастырып, салдарын өлшеуге мүмкіндік беретін эксперимент көмектеседі.

Эксперимент жүргізудің жалпы қисыны

Нені қадағалайды?

Зерттеуші эксперименттік топты іріктеп, арнайы жағдайға орналастыру арқылы қызығушылық тудырған сипаттамалардың бағытын, көлемін және өзгеру тұрақтылығын бақылайды. Бұл элементтер мақсатқа сай ұйымдасқан «тұйық жүйе» ретінде өзара әрекеттеседі.

Үш негізгі талап

  • Байқау сипаттамаларын мәселенің тұрғысынан ең маңызды белгілерден таңдау.
  • Факторлы сипаттамаларды (енгізілетін ықпал) анықтап, бейтарап сипаттамаларды (маусым, ауысым және т.б.) ажырату.
  • Сыртқы ықпалдарды бақылап, эксперименттің барысына әсер етпеуін қамтамасыз ету.

Экспериментке қойылатын ортақ талаптар

  • Эксперименттік жағдайлар жүйесі табиғи, шынайы өмірдегі жағдайлардың болжанған жүйесіне барынша сәйкес болуы тиіс — мақсат себеп-салдар байланысын табиғи үрдістердегі сияқты ашу.
  • Эксперименттік жүйе басқарылатын болуы қажет: негізгі фактор басқа жағдайлардан салыстырмалы түрде оқшауланып, орта жағдайлары мүмкіндігінше стандартты әрі тұрақты ұсталуы тиіс.
  • Нәтижелер өлшеуге қолайлы болуы керек: мінез-құлықтағы ұсақ өзгерістердің өзін көрсететін өлшеу құралдары қарастырылуы тиіс.

Эксперимент түрлері

Жағдай сипатына қарай

  • Далалық эксперимент: топ үйреншікті ортада қалады (жұмыс, сабақ). Қатысушылардың хабардар болуы/болмауы экспериментке ықпалына қарай шешіледі.
  • Лабораториялық эксперимент: жағдай да, топтар да жасанды құрастырылады; қатысушылардың эксперимент туралы білуі табиғи.

Екі жағдайда да қосымша дерек жинау үшін сұрақнама және бақылау қолданылуы мүмкін.

Жорамал дәлелдеудің құрылымы бойынша

  • Түзу эксперимент: бір топтың бастапқы күйі өлшеніп, фактор енгізілгеннен кейін қайта өлшенеді.
  • Параллельді эксперимент: бір мезетте байқау тобы және эксперименттік топ салыстырылады; құрамдары ұқсас болуы тиіс.

Лабораториялық экспериментке қысқа мысал

Әлеуметтік қатынас феноменін зерттеуге бағытталған эксперименттердің бірінде қатысушылар жұппен арнайы бөлмеде белгілі уақыт оқшауланып өмір сүрді. Сәйкестігі төмен жұптарда уақыт өте территориялық мінез-құлық күшейіп, кеңістік «бөліске» түсе бастайды және шиеленіс артады. Ал сәйкестігі жоғары жұптар кеңістікті бастапқыда бөліскеннен кейін бір-бірінің заттарын және аймағын пайдалану мәселесін жеңілірек реттейді.

Экспериментті жоспарлау (үзінді)

Психологтардың пікірінше, экспериментті дайындау және жүргізу бірқатар мәселелерді рет-ретімен шешуді талап етеді. Берілген мәтін үзіндісі жоспарлаудың алғашқы қадамын атап өтеді:

  1. 1 Эксперименттің мақсатын анықтау.
  2. 2 … (мәтіннің жалғасы берілмеген).