Мінездің қалыптасуы туралы қазақша реферат
Мінездің қалыптасуы: өмір сатылары және ішкі өзгеріс
Адамның мінезі бір сәтте қалыптаспайды. Ол балалық шақтағы бақылаудан басталып, бозбалалықтың қатал талаптарымен шыңдалып, ересектік пен егделікте қайта бағамдалып отырады. Әр кезеңде адамның дүниені қабылдауы, өз-өзіне қоятын өлшемі және өмірден күтетін мәні өзгереді — осының бәрі мінездің тұрақты бітістерін сомдайды.
Негізгі ой
Мінез — тәжірибенің, әлеуметтік талаптардың және адамның ішкі таңдауының ұзақ уақыт бойы қабаттасуынан пайда болатын құбылыс. Жас ұлғайған сайын сыртқы әсерге сезімталдық бәсеңдегенімен, ерте жиналған тәжірибе кейінгі тұрақты мінез ерекшеліктеріне тірек болады.
Балалық шақ
Бақылау, сезімталдық, әлемді танып-білуге құштарлық. Қылықтың орынды-орынсызын алғаш бағамдау басталады.
Бозбалалық шақ
Талап жоғарылайды, қажеттілік ауқымы кеңейеді. Ерік күшін қажет ететін, жауапкершілік мол кезең.
Ересектік пен егделік
Құндылық қайта қаралады, өмір тәжірибесі салмақ береді. Ақиқатқа жақындау, иллюзиядан арылу күшейеді.
Балалық шақ: бақылаудан басталатын таным
Адам өмірінің алғашқы қадамдарында негізгі әрекет көбіне тіршілік мәселелерін шешуден гөрі айналадағы оқиғалар мен құбылыстарды бақылауға бағытталады. Бала объектілермен қарым-қатынасқа түсе жүріп, болмыстың мәнін түсінуге ұмтылады.
Осы ізденістің нәтижесінде ол өз қылығы мен әрекетінің орынды не орынсыз екенін біртіндеп аңғара бастайды. Уақыт өте келе сезімталдық кеми түссе де, дәл осы балалық шақта жиналған тәжірибе мен білім кейінгі жас сатыларындағы тұрақты мінез ерекшеліктеріне негіз болады.
Ерте тәжірибенің рөлі
- Бақылау арқылы әлемнің заңдылығын сезіну қалыптасады.
- Өз әрекетіне баға беру қабілеті пайда болады.
- Кейінгі кезеңдердегі табандылық пен жауапкершіліктің іргесі қаланады.
Бозбалалық шақ: талап, күйзеліс және ерік
Бозбалалық шақта өмірге қойылатын талаптар жоғары әрі бірбеткей болады. Қажеттіктер кеңейіп, аласыпыран сезім мен күйзеліс көбейеді. Бұл кезеңде адамға ерік күші ауадай қажет.
Қоршаған дүниемен белсенді араласу сырттай бақылаудан әлдеқайда қиын: сырт көзге әдемі көрінген іс нақты орындауға келгенде ауыр әрі сүйкімсіз болуы мүмкін. Жағдайға билік ету оңай емес, ал өз-өзіңді басқару одан да күрделі.
Бұрын әсем түр-түс пен әуенге толы көрінген дүние енді әлеуметтік талаптар мен мүлтіксіз міндеттерге байлайды. Балалық шақтағы «жасанды» бағыт үлгілері күйреп, «бақыт» ұғымының өзі өзгеріске түседі: көзсіз ұмтылыс бірте-бірте бақытсыздықтан қорқу сезіміне ауысуы мүмкін.
Қиындықтардың өтпелілігі
Бұл жаста қуат мол болғандықтан, қиыншылықтардың көбі уақытша сипат алады. Болашаққа сенім күшейеді, бірақ қатар жүретін сезім — өзіңді дербес, кейде тіпті оқшау адам ретінде қабылдау.
Нақты өмірге өту
Қиялдағы әлемнен кеше ғана бала болған адам күтпеген бұрылысы көп шынайы өмірге көшеді. Күш-қуат пайдалы, қажетті және қолынан келетін іске бағыттала бастағанда мінез де орныға түседі.
Әлеуметтік кемелдену
Тәжірибе мен нақты әрекет жас жігіт пен бойжеткенді жалған түсініктерден арылта бастайды. Дегенмен, бұл кезеңде адам өзгелерді бағалауда өз сезім өлшеміне көбірек сүйенуі мүмкін. Махаббат, достық және өзге де әлеуметтік қатынастар арқылы тұлғалық бейне нығаяды.
36–40 жас: жаңа деңгей және құндылықтарды қайта қарау
36–40 жас шамасында адам өмірдің жаңа сатылық деңгейіне көтеріледі. Осы кезеңнен бастап өмір қуаты біртіндеп кеми бастайды. Алайда алғашқыда рухани құндылықтардың молдығы бұл өзгерісті айқын сездірмеуі мүмкін.
Жас ұлғайған сайын көптеген құндылық қайта қаралады: бір бөлігі мәнін жоғалтып, өткен өмір жеке оқиғалар тізбегі сияқты елестейді. Көбіне өмірдің алғашқы ширегі ең ұзақ, ең қымбат әрі ең бақытты кезең болып көрініп, жадқа жиі оралады. Ал кейінгі шақтар қысқа, күйбең тіршілік секілді қабылдануы ықтимал.
Кезінде қинаған немесе күйзелткен жайттардың көбі уақыт өте елеусіз қалып, маңызын жоғалтады. Осыны даналықпен түйсінген Қожа Ахмет Ясауи:
“Баз кештім елу екі де жиғанымнан,
Мал-мүлкім артық емес бір жанымнан”.
Уақыт өте келе күндердің өзі жылдардай зымырап, өткеннің ізін шайып, кей сәттерді көмескі етеді. Соған қарамастан, кейбір қызықты оқиғалар анда-санда жарқ етіп көрініп, көңілді жылылыққа бөлейді. Бұл — адамның санасында өмір бойғы «Меннің» бәрі бірдей сақталмай, оның кейбір көріністері ғана бекитінін аңғартады.
Өмірдің екінші жартысының мазмұны көбіне бірінші жартысында жиналған материалдық және рухани қордың шамасымен алдын ала айқындалады.
“Ғашық боп жиырма сегіз жасымда мен,
Жан кешіп, мехнат шегіп, бас ұрған ем…”
“Қанағат елу сегізде сезіндіріп,
Тыя гөр, қаһарлы ием, өзің біліп,
Құдайым бар нәпсімді безіндіріп”.
Қасиеттердің ашылуы және жас ерекшелігі
Кей адамдар бозбала шақта сүйкімді болса, енді біреулер ересек кезінде көрікті, іскер болып қалыптасады. Ал кей тұлғалар егде жаста қайырымдылығымен, ымырашылдығымен және даналығымен жұртты өзіне тартады.
Бұл байқаулар бір ойға жетелейді: әр адамның мінезінде белгілі бір жас сатысында қандай да бір қасиеттердің толық ашылуына әсер ететін факторлар болуы ықтимал. Алайда сол факторлардың табиғаты ғылым үшін әлі де толық ашыла қоймаған құпия болып қала береді.
Көрінетін заңдылық
Уақыт өте келе жасанды сенімдер мен жалған иллюзиялар ыдырап, өмірге жамылған бүркемелер сыпырылып, шынайы мінез айқынырақ көріне бастайды. Әлеуметтік рөлдердің де мәні әлсіреп, адам өз болмысының төркінін тереңірек ұғына түседі.
Кәрілік: еркіндік, байып және даналық
Өмірдің соңғы кезеңінде адам балалық шақтағыдай байқағыш, ойлы күйге қайта оралуы мүмкін: көп құмарлық бәсеңдеп, өмірге салмақпен қарау күшейеді. Жастықта қуаныш сыйламаған талай әуестік өшеді.
Дегенмен кәрілікке рухтың көтеріңкілігі жат емес. Көптеген шектеуден босап, адам өзін еркінірек сезінеді: дүниемалдың, дос пен дұшпанның шын мәнін пайымдайды. Қоғамда мансап үшін жылтырақ «әшекей» болып көрінетін жасандылық пен дүниеқоңыздық күйбеңге де байыпты, объектив баға береді.
Өткеннің мәнділігін сезіну
Кәрі адам үшін ең күшті психикалық тіректердің бірі — өткен өмірдің мағыналы болғанын ішкі сезіммен түйсіну.
Жеткен адамдық дәрежеге разылық
Тұлғалық кемелдік пен адамдық деңгейге көңіл тоқтату мінезді орнықтырады, сабыр мен кеңдікті арттырады.
Жемісті іске қанағат
Істелген еңбектен, қоғамға тиген пайдадан қанағат табу — кәрілік даналығының өзегі.
Адам фәни дүниеден бақиға бет алған шақта да өзін мәңгіліктен өшіп кетпейтінін сезінуі мүмкін: оның өмірі адамзаттың үздіксіз ағымын жалғастыруға үлес қосты. Осыны түсіну — кәрілік даналығының бір көрінісі.