Ұзын ұрғасы Қабанбай батыр соғысқа 103 рет кірген адам
Қаракерей Қабанбай: ел азаттығы жолындағы қолбасшы
Қожағұлұлы Қабанбай — жоңғар басқыншыларына қарсы күресті ұйымдастырушылардың бірі, қазақтың біріккен қолының Бас қолбасшысы, жекпе-жекте жеңіліп көрмеген халық қаһарманы. Ол Орта жүздің Найман тайпасының Қаракерей руынан шыққан, ел азаттығы жолында күрескен киелі батыр әулетінің мұрагері.
Тегі
Орта жүз, Найман тайпасы, Қаракерей руы
Тарихи рөлі
Біріккен қолдың қолбасшысы, жоңғарға қарсы азаттық күрестің тірегі
Батыр әулеті және ерлік дәстүрі
Қабанбайдың атасы Мәмбет, әкесі Қожағұл, әрі Қожағұлдың ағасы Күшік — өз заманының даңқты батырлары. Ел аузындағы деректерге қарағанда, Күшік батыр Еңсегей бойлы Ер Есімнің Ташкентті алу жорығына қатысып, Тұрсын хан өлген жылы жамбасына улы найза тиіп, 25 жасында қаза табады.
Қожағұл батыр өз дәуірінде Жалаңтөс баһадүрмен тізе қосып, Хиуа хандығына қарсы соғыстарға қатысқан қолбасылардың бірі болған. Сондай-ақ оның Бұқар жыраудың әкесі Қалқаман батырмен де серіктес болғаны туралы әңгімелер сақталған.
Әулеттен шыққан жауынгерлер
-
Қабанбайдың ұрпақтары саналатын Сапақ, Төлебай, Мойнақ — жауына теңдік бермеген жауынгерлер ретінде айтылады.
-
Әке мен аға көрген қызы Назым — бір ірі соғыста дағдарып қалған қазақ қолын “Қабанбайлап” жауға бастағаны жөнінде дерек бар.
-
Өмірлік серігі Гауһар анамыз (Бәсентиін Малайсары батырдың қарындасы) — жауға бетпе-бет шығып, айқасқа түскен батыр ретінде сипатталады.
Жоңғарға қарсы күрестегі басты шайқастар
Қаракерей Қабанбай батырдың жоңғарларға қарсы күрестегі ерлігі төмендегі ірі оқиғалардан айқын көрінеді. Бұл тізім халық жадындағы және жазба деректердегі мәліметтерді жинақтап береді.
Хронологиялық белестер
- 1724 — Түркістан қаласын қорғау шайқасы
- 1725 — әйгілі Алакөл шайқасы
- 1728 — Шұбартеңіз жағасындағы шайқас
- 1729 — Бұланты өзені маңындағы шайқас
- Балқаш көлінің оңтүстік өңіріндегі жеңістер
Ұзаққа созылған майдандар
- Сексен күнге созылған Шора соғысы
- Бір жарым жылға созылған Шаған шайқасы
- 1730 — жоңғарларды Іле өңіріне дейін қуып тастау
- 1750 жылдардың соңы — Жоңғар қақпасындағы соңғы жеңістердің бірі
Ерлік өлшемі
Ел ішінде Қабанбай батырдың соғысқа 103 рет кіргені айтылады. Осы жорықтардың ішінде оның қолбасшылық дарыны мен жеке батырлығы ерекше жарқын көрінген кезең — бір жарым жылға созылған Шаған шайқасы.
Шаған шайқасы және “Қабанбайлап” ұран
Шаған шайқасында Қабанбай батыр әскер басқару қабілетімен қатар, ең шешуші сәтте “Қабанбайлап” ұрандап жауға шауып, жоңғардың талай батырын жекпе-жекте жеңгені айтылады. Осы қимылдары арқылы ол қазақ қолын түпкілікті жеңіске бастайды.
Дәстүрлі әңгімелерде Абылай ханның Қабанбайға риза болып: “Жау шебіне атой салып шыққан Дарабозым Қабанбай мұнан кейін ханның ұраны болсын. Мұнан кейін жауға шапқанда Қабанбайлап шабыңдар”, — дегені жеткізіледі.
Кілт ұғым
“Қабанбайлап” — тек ұран емес, үш жүздің басын қосқан ортақ ерлік рухын білдіретін белгі ретінде қалыптасқан.
Соңғы әскери белес
Абылай хан дәуіріндегі қазақтың ең соңғы ірі әскери қақтығыстарының бірі — 1770 жылғы қазақ-қырғыз соғысы. Бұл соғысқа Қабанбай батыр да қатысқан деп айтылады және ол оның ерлік жолындағы соңғы белестердің қатарында аталады.
Туған және қайтыс болған жылдары туралы жорамал
Қабанбайдың нақты туған және қайтыс болған жылдары туралы дәл дерек толық сақталмаған. Дегенмен, есептік жорамал жасауға мүмкіндік беретін мәліметтер бар.
- Бір дерек бойынша, 1781 жылы Абылай хан қайтыс болғанда Бұқар жырау жүзге шыққан.
- “Қабанбай қайтыс болғанда, Бұқардың сексеннің сегізіне келгені” айтылады. Осыдан Қабанбайдың Абылайдан 12 жыл бұрын, 1769 жылы дүние салғаны жөніндегі жорамал шығады.
- Қабанбай Қубас атпен серттескенде: “Жетпіс сегізге мен келдім, отыз сегізге сен келдің” дейді. Егер 1769 жылы 78 жаста болса, онда шамамен 1691 жылы туған болып шығады.
- Мұндай есеп бойынша, 1723 жылы Қабанбай шамамен 32 жаста болған.
Жазба деректегі көрініс
Ілияс Есенберлиннің “Жанталас” романында 1750 жылы Абылай хан Шіріккөл маңына үш жүздің игі жақсыларын жинағаны айтылады. Сол жиында тархан Жәнібекпен бірге Абылайға қосылғандар қатарында алпысты алқымдаған әйгілі батыр Қабанбай, оның жары батыр Гауһар, Қанжығалы Бөгенбай, Арғын Малайсары, Оразбай батыр, Уақ Баян және өзге де тұлғалар аталады. Бұл мәлімет те жоғарыдағы жас мөлшеріне қатысты жорамалдың қисынын күшейтеді.
Ұрпақ сабақтастығы және халық жадындағы мұра
“Жеті Қабанбай”
Қабанбайдың Үмбетей, Кішкентай, Сырымбет, Едіге, Байтық, Мойнақ, Әлі есімді жеті ұлы болғаны айтылады. Оларды халық арасында “Жеті Қабанбай” деп атаған.
“Бес Мәней”
Сол ұлдарының бірі Әлі жоңғардың соңғы ханы Әмірсананың Мәней есімді қызына үйленіп, одан бес перзент сүйгені айтылады. Бұл әулет “анасының атымен” “Бес Мәней” аталған.
Жерленген орны туралы дерек
Қабанбайдың ерлік істері көзі тірісінде мадақталып, дүниеден өткен соң сүйегі Сарыбел деген жерге үлкен құрметпен қойылғаны туралы халық аузында сөз бар. Алайда бұл дерек әлі де нақтылай түсуді қажет етеді.