Тереңқара мен Бұтақты қоныстарының табылуы
Ежелгі қоныстар: қола дәуірінен орта ғасырға дейін
Б.з.д. X–IX ғасырлардағы қола дәуірінде қазіргі Алматы аумағы ертедегі жер өңдеушілер мен малшылардың қонысы болған. Мұны ерте кезеңге жататын Тереңқара және Бұтақты қоныстарының табылуы дәлелдейді. Қазбалардан керамика, тастан жасалған қарулар, сондай-ақ темір мен сүйектен жасалған бұйымдар анықталған.
Б.з. VIII–X ғасырлар аралығы — Алматы өміріндегі орта ғасырлық кезеңнің басталуы. Бұл уақыт қала мәдениетінің дамуы, отырықшылыққа көшу, егіншілік пен қолөнердің өркендеуі және Жетісу өңірінде қалалық қоныстардың көбеюімен сипатталады. Қазба жұмыстары керамикалық, темір және сүйек бұйымдарының кең тарағанын көрсетеді.
Археологиялық айғақтар
- Керамика — тұрмыс пен қолөнер дамуын айқындайды.
- Тас, темір, сүйек бұйымдары — технологиялық үрдістердің ізін береді.
- Қоныстардың географиясы — өңірдің шаруашылық құрылымын көрсетеді.
Ұлы Жібек жолы: сауда байланыстары және тарихи бұрылыс
X–XIV ғасырларда Үлкен Алматы аумағындағы қалалар Ұлы Жібек жолы бойындағы сауда байланыстарына қосылды. Алматы сауда, қолөнер және ауыл шаруашылығы орталықтарының біріне айналды. Бұған осы өңірден табылған XIII ғасырдың екі күміс дирхемі дәлел: бұл дирхемдерде алғаш рет қала атауы — «Алматы» көрсетілген.
XV–XVIII ғасырларда Ұлы Жібек жолының ыдырауына байланысты қала өмірі құлдырауға ұшырады. Дегенмен бұл кезең Жетісудағы этносаяси үрдістердің күшеюімен, өңір мәдениетінің қалыптасуымен және қазақ мемлекеттігінің құрылу үдерістерімен маңызды болды. Алматыға жақын аумақтар жоңғар шапқыншылығы мен тәуелсіздік жолындағы күрес оқиғаларына бай.
Тарихи дерек: Аңырақай шайқасы
1730 жылы Алматыдан шамамен 70 км қашықтықтағы Аңырақай тауларында қазақ жасақтары жоңғарларға қарсы Отан соғысының ауыр кезеңінде тарихта қалған маңызды жеңіске жетті.
XIX ғасыр: Верный бекінісінің салынуы және қаланың қалыптасуы
1854 жылдың күзінде Верный қамалының құрылысы аяқталды. Бекініс бастапқыда ағаштан қаланған бесбұрышты нысанда салынды және оның бір бөлігі Кіші Алматы өзенінің бойына орналасқан. Кейін ағаш құрылымдары кірпіш пен тасқа алмастырылды.
1855 жылғы 1 шілдеде Верныйға казактардың алғашқы тобы көшіп келді, ал 1856 жылдан бастап орыс шаруалары қоныстана бастады. Олар қамал маңындағы Үлкен Алматы өңіріне орналасып, қоныс аударушылар саны артқан сайын Кіші Алматы бекеті және Татар (қазіргі Райымбек) көшесі пайда болды. Бұл аудандарға татар қолөнершілері мен саудагерлері де қоныстанды.
1859 жылдың мамырында қоныс аударушылар саны 5 мың адамға жетті. Құрылыс жұмыстарына инженер Л. Александровский жетекшілік етіп, құрылысты әскери-инженер Ц. Гумницкий басқарды.
Әкімшілік өзгерістер
1867 жылғы 11 сәуірде Верный қамалының атауы Алматинск қаласы болып өзгертілді. Алайда сол жылы Дала комиссиясының баяндамасына сәйкес атау қайтадан Верный болып бекітілді.
Қалалық жоспарлау
Верный уездік орталыққа айналып, Жетісу облысының әкімшілік құрылымында маңызды орын алды. Алғашқы қала жоспарын Н. Криштановский әзірледі, алғашқы қала архитекторы — Г. Н. Серебряников (1839–1883).
Жоспар бойынша қаланың өлшемдері нақты белгіленіп, жасыл аймақтар мен базарлар жүйесі қалыптастырылды: шөп, жылқы және көкөніс базарлары, сондай-ақ төрт парк салынды. Қала аумағы төртке бөлінді, тұрғын үйлер үш санатқа жіктелді: қала ішіндегі екі қабатты үйлер және қала сыртындағы үйлер. Негізгі әкімшілік мекемелер қала паркінің жанынан салынды (қазіргі 28 гвардияшы-панфиловшылар паркі).
1887 жыл: жойқын жер сілкінісі және сейсмикалық тәжірибе
1887 жылғы 28 мамырда таңғы сағат төртте Верный қаласында күшті жер сілкінісі болып, қала қатты қирады. Әсіресе ірі кірпіш үйлер көп зақымданды. 1887 жылғы 1 маусымда Жетісу облысы губернаторының бұйрығымен кірпіш үйлердің орнына ағаш үйлер салу басталды.
Зардаптарды анықтау және қайталану қаупіне қатысты шаралар әзірлеу үшін профессор И. В. Мушкетов басқарған комиссия құрылды. Жер сілкінісінен кейін тұрғын үйлер көбіне бір қабатты болып, ағаштан немесе саманнан салынды.
Қалпына келтірудің тұлғасы
Қаланы қалпына келтіруге инженер-архитектор А. П. Зенков елеулі үлес қосты. Ол сейсмикалық төзімді құрылыс қағидаларын алғашқылардың бірі болып жүйелеп, жоспарлық тәсіл ұсынды.
1909 жылғы сипаттама (дереккөз мазмұны бойынша)
- Халық саны: 37 000 (26 мыңы — орыстар; қалғаны — тараншы, дүнген, сарт, татар, қырғыз т.б.)
- 2100 тұрғын үй, 9 шіркеу, 4 мешіт
- 18 оқу орны, шағын уездік музей
- 66 зауыт пен фабрика (313 жұмысшы)
- Қала кірісі: 119 515 сом
- Қала шығыны: 119 113 сом
Сондай-ақ бұл кезеңде қала елтаңбасының авторы ретінде Поль Гурдэ (1846–1914) аталады.
XX ғасырдың басы: кеңестік билік және атаудың өзгеруі
1918 жылғы 2 наурызда қалада кеңестік билік орнатылып, аудандық атқарушы комитет сайланды. Оның төрағасы П. М. Виноградов болды.
1921 жылғы 5 ақпанда өткен салтанатты жиында Верный қаласының атауын өзгерту туралы шешім қабылданып, қала Алма-Ата деп аталды. Бұл шешім Жетісу Әскери-революциялық комитетінің бұйрығымен рәсімделді.
Астанаға көшу және көлік тораптары
1927 жылғы 2 наурызда ҚазАССР Орталық Атқару Комитеті астананы Қызылордадан Алматыға көшіру туралы шешім қабылдады. 1930 жылы Түркісіб теміржолы іске қосылып, Алматыға Мәскеуден алғашқы пойыз келді. Сол жылы әуе қатынасы да ашылып, астана Мәскеумен әуе арқылы байланысқа ие болды.
Шағын қаланың астанаға айналуы әкімшілік мекемелер мен тұрғын үйлер құрылысын жеделдетті. 1926 жылы халық саны 45 мың болса, 1929 жылдың күзіне қарай 100 мыңға жетті. 1929–1930 жылдарға арналған қала құрылысы жоспары қабылданып, тұрғын үй, әкімшілік ғимараттар және коммуналдық шаруашылыққа қомақты қаржы бөлінді. Алдымен тұрғын үй мен мектеп, сондай-ақ денсаулық сақтау нысандарының құрылысы басым бағытқа айналды.
Қала құрылысы: жоспарлар, соғыс жылдары және кейінгі жаңғырту
1936 жылы Алматының сәулеттік дамуына арналған арнайы жоспар әзірленді. Негізгі мақсат — қаланы мәдени орталыққа айналдыру. Жоспар тарихи маңызы бар құрылыстарды түбегейлі жаңарту және кеңейту қажеттігін негіздеді.
1941–1945 жылдардағы Ұлы Отан соғысы кезеңінде қала кең көлемде өзгерді: тыл жұмыстары үшін өндірістік және материалдық қорды шоғырландыру мақсатында аумақ бөлінді, көшірілген тұрғындарды қабылдауға жағдай жасалды. Алматыға майдан шебінен 30 өнеркәсіп орны, 8 госпиталь, 15 жоғары оқу орны, орта кәсіптік оқу жүйелері, 20-ға жуық ғылыми-зерттеу институттары және 20-дан астам мәдени орталықтар көшірілді. Ленинград, Киев және Мәскеу киностудиялары да Алматыға ауыстырылды.
1949–1950 жылдары ленинградтық «Гипрогор» ұйымы жасаған жаңа жоба ҚазКСР халық шаруашылығын дамытудың бесжылдық жоспарымен сабақтастырылды. Жобаға сәйкес қала аумағын оңтүстік-батысқа қарай кеңейту, орталық бөлікте 3–4 қабатты үйлер салу, жол-қатынас инфрақұрылымын жетілдіру және селден қорғану шараларын күшейту көзделді.
1960–1980 жж.: жаппай құрылыс және инфрақұрылым
1966–1971 жылдары қалада мемлекеттік және кооперативтік тұрғын үй құрылыстары қарқын алды. Жыл сайын жүздеген мың шаршы метр тұрғын үй пайдалануға беріліп, сейсмикалық төзімді көп қабатты үйлер салу қағидасы күшейтілді. Мектептер, ауруханалар, мәдени нысандар (соның ішінде Ленин атындағы Сарай, «Қазақстан» қонақ үйі, «Медеу» спорт кешені) бой көтерді. Қалалық көлік пен демалыс аймақтарын дамытуға да басымдық берілді.
1981 жылдан бастап метрополитен жобасы бойынша жұмыстар жүргізіле бастады.
1998–2020 жж.: жаңа бас жоспардың бағыты
Алматыны дамытудың жаңа бас жоспары 1998–2020 жылдарды қамтыды. Негізгі мақсат — экологиялық таза, қауіпсіз және әлеуметтік тұрғыдан қолайлы орта қалыптастыру. Архитектуралық-кеңістіктік тұрғыда қаланың «бау-бақша қала» бейнесін сақтау және дамыту көзделді: көп қабатты тұрғын үйлер салу, өндіріс орындарын жетілдіру, жол-көлік жүйесін нығайту және метрополитенді енгізу.
1997 жылы Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың жарлығымен ел астанасы Алматыдан Астанаға көшірілді. 1998 жылғы 1 шілдеде «Алматы қаласының мәртебесі туралы» жаңа заң қабылданып, Алматы ғылыми, мәдени, тарихи, қаржылық және өндірістік орталық ретінде айқындалды.
Жетісудағы пошта байланысы: қаламен бірге өскен инфрақұрылым
Жетісудағы пошта байланысы Верный қаласының пайда болуы және өсуімен тығыз байланысты. 1860 жылғы 24 қазанда Верныйда алғашқы пошта бөлімшесі ашылды. ХХ ғасырдың басында байланыс баяу дамыды: Қазан төңкерісіне дейін Қазақстан аумағында бар болғаны 250 пошта-телеграф орталығы жұмыс істеген.
Верный облыстың әкімшілік орталығы болғандықтан, телеграф желілері қала мен елді мекендерді байланыстырып отырды. Қаладағы мекеме біріктірілген пошта-телеграф кеңсесі ретінде қызмет атқарып, Ташкенттегі Түркістан аймақтық пошта-телеграф кеңесіне бағынды.
Кеңсенің орналасуы
Кейбір деректерге сәйкес, 1913 жылы пошта бөлімшесі шағын ғимаратта, Достық (бұрынғы Колпаковский), Жібек жолы (бұрынғы Торговая) және Гоголь (бұрынғы Штабная) көшелерінің қиылысында орналасқан. Кейін кеңсе шөп базары маңындағы ғимаратқа көшірілді (Пушкин көшесі, «Саяхат» автовокзалы алаңы).
Бағыттар мен логистика
Пошта байланысы Ташкент, Семей, Пішпек және Шәуешек (Қытай) бағыттарын қамтыды. Арнайы аттылы-пошта станциясы хат-хабарды жеткізді: жөнелтілімдер күзетпен шыққандықтан жоғалу қаупі төмен болғанымен, жеткізу уақыты айларға созылатын.
1930 жылдардың басында Қазақстандағы пошта кәсіпорындары саны бес есе өсіп, қызметке әуе тасымалы да енгізіле бастады. 1931 жылы ауылдық жерлерде колхоздық пошташылар жұмыс істеді. 1936 жылы пошта-телеграф кеңсесінен телеграф кеңсесі мен телефон станциясы жеке бөлініп шығып, мекеме «пошта кеңсесі» деп атала бастады.
Кейін қалалық байланыс бөлімшелері құрылды. 1975 жылы Қазақстан халқына 470 пошта кәсіпорны қызмет көрсетті, оның ішінде 94-і жылжымалы пошта бөлімшелері болды. Қала мен аудан аумақтарында 40 мың пошта жәшігі орнатылып, мерзімді басылымдар мен хат-хабарлар облыс орталықтарына уақытылы жеткізілді. 113 қала мен аудан орталықтарына және жетуі қиын елді мекендерге жөнелтілімдер әуе тасымалы арқылы да жеткізілетін.
Қорытынды ой
Алматы тарихы — қоныстану, сауда, саяси өзгерістер, табиғи апаттарға бейімделу және инфрақұрылымның (әсіресе байланыс қызметінің) дамуы арқылы қала кеңістігінің біртіндеп күрделену тарихы. Ежелгі қоныстардан басталған осы ұзақ эволюция бүгінгі мегаполистің қалыптасуына негіз болды.
Ескерту: Мәтіндегі кейбір деректер мен қысқартулар түпнұсқа мазмұны сақтала отырып, тілдік және стилистикалық тұрғыдан өңделді.