Абайсызда адам өлтірудің субъектісі туралы қазақша реферат
Қылмыс субъектісі: жалпы түсінік және негізгі белгілер
Қылмыстық құқықта кез келген қылмыс құрамының субъектісі ретінде жеке тұлға, есі дұрыс адам және белгілі жасқа толған тұлға танылады. Бұл — субъектінің жалпы (міндетті) белгілері.
Кейбір қылмыс құрамдары үшін осы жалпы белгілерден бөлек қосымша (арнайы) белгілер талап етіледі. Мұндай белгілер әдетте жауаптылыққа тартылатын адамдардың шеңберін тарылтады. Мысалы, пара алу қылмысының субъектісі ретінде мемлекеттік органдардың лауазымды адамдары ғана қарастырылады, ал әскери қылмыстардың субъектісі — әскери қызметшілер.
Міндетті және факультативті белгілер
Қылмыстық құқық теориясында қылмыс құрамының белгілері міндетті және факультативті болып ажыратылады. Мұндай жіктеу қылмыс құрамының мазмұнын ашуға, іс-әрекетті дұрыс саралауға көмектеседі.
- Міндетті белгілер — кез келген қылмыс құрамында болуы тиіс белгілер. Олардың кемінде біреуі болмаса, қылмыс құрамы жоқ деп есептеледі.
- Оларға: әрекет немесе әрекетсіздік, кінәнің нысаны, есі дұрыстық, жас шамасы жатады.
Жас шамасы: қылмыстық жауаптылықтың шегі
Қылмыс субъектісі өз әрекетін (немесе әрекетсіздігін) бағалай алатын қабілеті бар, есі дұрыс және заңда белгіленген жасқа толған адам болуы керек. Әрбір адам автоматты түрде қылмыс субъектісі бола бермейді: субъект болу үшін қылмыстық заңда көзделген өлшемдер сақталуы қажет.
14 жастан бастап жауаптылық
Қылмыстық кодексте қылмыстық жауапкершілік 14 жастан басталатын бірқатар қылмыстар нақты көрсетіледі.
- Жеке адамға қарсы ауыр қылмыстар: қасақана адам өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр немесе орташа ауырлықтағы зиян келтіру, зорлау, нәпсіқұмарлық сипаттағы күш қолдану, адам ұрлау.
- Мүліктік қылмыстардың кейбірі: ұрлық, тонау, қарақшылық, қорқытып алу, автокөлік немесе өзге көлік құралдарын ұрлау, бөтен мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру (жазаны ауырлататын мән-жайлармен).
- Қоғамдық қауіпсіздік пен тәртіпке қарсы кейбір қылмыстар: терроризм, адамды кепілге алу, терроризм актісі туралы көрінеу жалған хабарлау, қаруды/оқ-дәріні/жарылғыш заттарды ұрлау не қорқытып алу, ауырлататын мән-жайлардағы бұзақылық, тағылық, мәйіттерді және жерленген жерлерді қорлау, көлік құралдарын немесе қатынас жолдарын қасақана жарамсыздыққа келтіру және т.б.
16 жастан бастап жалпы жауаптылық
Жалпы ереже бойынша қылмыстық жауаптылық қылмыс жасаған кезде 16 жасқа толған адамдарға қолданылады.
14 жасқа дейінгі балалар қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды.
Жекелеген жағдайларда қасақана адам өлтіру бойынша жауаптылық жасына қатысты нормалар ҚК-тің 97–102-баптарында көрсетілген ерекшеліктермен байланыстырылып түсіндіріледі.
Есі дұрыстық: жауаптылықтың екінші тірегі
Қылмыс жасаған кезде өз әрекетінің (немесе әрекетсіздігінің) қоғамға қауіптілігі мен нақты сипатын сезінген және өз әрекеттеріне басшылық ете алған адам есі дұрыс деп танылады.
Ал қылмыс жасаған кезде есі дұрыс емес күйде болған, яғни созылмалы жүйке ауруы, жүйкенің уақытша бұзылуы, ақыл-ой кемдігі немесе өзге психикалық дерт салдарынан өз іс-әрекетінің іс жүзіндегі сипаты мен қоғамдық қауіптілігін ұғына алмаған не оған ие бола алмаған адам есі дұрыс емес деп танылады.
Есі дұрыс емес адам қылмыс субъектісі бола алмайды, сондықтан қылмыстық жауапкершілікке тартылмайды.
Тарихи ескертпе
Көп ғасыр бойы ақыл-есі дұрыс емес қылмыскерді жауаптылықтан босату қағидасы әрдайым біркелкі қолданылмаған. Ақыл-есі дұрыс емес тұлғаға өлім жазасын қолданбау және оны соттан гөрі психиатриялық емдеу мекемесіне жіберу тәжірибесінің ерте мысалдарының бірі ретінде 1843 жылғы Дэниел Мак-Нагтен ісі аталады. «Мак-Нагтен ережелері» осы бағыттағы құқықтық көзқарастың қалыптасуына ықпал етті.
Сот тәжірибесінен: абайсызда адам өліміне әкелген жағдайлар
Павлодар ауданы: тұрмыстық жанжал кезіндегі өлім
2010 жылдың 23 қыркүйегінде Павлодар аудандық соты ҚР ҚК 101-бабының 1-бөлігі бойынша 22 жастағы Г. есімді тұлғаға қатысты істі қарады және 3 жылға соттау туралы үкім шығарды (үкім заңды күшіне енген).
Іс материалдары бойынша 2010 жылдың 4 маусымында Г. мен бірге тұрған М. арасында жанжал туындаған. Жанжал кезінде М. Г.-ны балағаттап, шашынан тартып, бетінен ұрған. Г. оған қол көтермеуді және тынышталуды талап еткен. Алайда М. қайтадан шашынан жұлқылағаннан кейін, Г. өзінің әрекеттерінің құқыққа қайшы екенін түсіне тұра, қолындағы пышақпен М.-ның сол жақ санына соққы жасап, оқиға абайсызда өлімге әкелген.
Жол-көлік оқиғасы: ереже бұзу салдарынан адам өлімі
Павлодар аудандық соты 2010 жылдың 10 қарашасында Ш.-ға қатысты ҚР ҚК 296-бабының 2-бөлігі бойынша (жол қозғалысы ережесін бұзып, абайсызда адам өліміне әкеп соқтыру) қылмыстық істі қарады.
2010 жылғы 17 шілдеде жеке кәсіпкерде жүргізуші болып істеген Ш. Тереңкөл–Павлодар–Тереңкөл бағытымен жолаушы тасымалдау кезінде жолдың 978-шақырымында жол жүру ережесінің 1.3 және 10.1 тармақтарын бұзып, қарсы қозғалыс жолағына шыққан. Осы сәтте жолдың жүріс бөлігіне алкогольдік мас күйінде шыққан азамат С.-ны қағып кеткен. Жәбірленуші алған жарақаттарынан оқиға орнында көз жұмған.
Қылмыстардың идеалды жиынтығы: бір әрекет — бірнеше қылмыс
Егер кінәлі тұлға бір ғана әрекет арқылы қылмыстық заңның әртүрлі баптары бойынша сараланатын екі немесе одан да көп қылмыс жасаса, идеалды жиынтық орын алады. Бұл ұғым ҚК-тің 12-бабының 2-бөлігінде тікелей қарастырылған.
Идеалды жиынтық тек әрекетпен ғана емес, әрекетсіздікпен те көрініс табуы мүмкін. Мұнда істің бір-ақ рет жасалуы немесе белгілі бір уақыт бойы жалғасуы шешуші мәнге ие емес.
Мысал
Үйдің ішіндегі адамды өлтіру мақсатымен сол үйді өртеп жіберу — идеалды жиынтықтың айқын үлгісі. Бұл жағдайда бір әрекетпен екі қылмыс жасалады: бөтен мүлікті қасақана жою немесе бүлдіру (ҚК-тің 187-бабының 2-бөлігі) және кісі өлтіру (ҚК-тің 96-бабы).
Егер кісі өлтіру ниеті болмаса, іс өз жағдайына қарай бір қылмыс ретінде саралануы мүмкін: бөтен мүлікті қасақана жою немесе бүлдірудің абайсызда адам өліміне әкеліп соқтыруы (ҚК-тің 187-бабының 3-бөлігі).