Қазақ тілінің грамматикасы
Тіл — қоғаммен бірге дамитын құндылық
Тіл — адамзат дамуымен бірге жасап келе жатқан қоғамдық құбылыс. Ол әртүрлі ортада түрліше өзгеріп, үздіксіз жаңарып отырады. Тіл қатыспайтын сала жоқ: тілсіз қоғамның болуы да мүмкін емес. Сондықтан қоғамда өмір сүріп отырған әр азамат сөздік қор мен сөздік құрамдағы сөздерді барынша орынды қолданып, дұрыс сақтай білсе, ана тіліміз жаңарған қалпында көркейе түсетіні анық.
Мемлекеттік тіл мәртебесі және қолданым мәдениеті
Дәйексөз (Тіл майданы, 2000)
Қазақ тілі — Қазақстан Республикасы деп аталатын тәуелсіз елдің мемлекеттік тілі. Олай болса, бұл тіл мемлекеттің ең негізгі қолданыс құралына айналуға тиіс.
Ә. Қайдар, Ө. Айтбайұлы
Ғалымдар көтерген түйінді мәселе — мемлекеттік тіл өз мәртебесіне сай, өз деңгейінде қолданылып жүр ме; оны шешудің жолдары қандай; ертеңгі жай-күйі қандай деген сұрақтарға келіп тіреледі. Бұл — тіл мәдениетін тек теориялық ұғым ретінде емес, қоғамдық жауапкершілік ретінде қарастыруды талап ететін бағыт.
Н. Уәлиев: ғылымға сүйенген тіл мәдениеті
Н. Уәлиев қазақ тілі мәдениетін сөз еткенде ғылым жетістіктеріне сүйеніп, өзге тілдің үлгісімен жасалған және қолданыста жүрген сөздер мен сөз тіркестеріне, сондай-ақ олардың орфографиясына айрықша назар аударады.
Қоғамдық кеңістік: тілдің өміршеңдігі
Тілдің қоғамдағы қызметі кеңейген сайын норманы сақтау, сөзді дәл қолдану, жазу мен айтылым талаптарын үйлестіру сияқты мәселелер де өзектене түседі.
Әдеби тіл нормасы: дыбысталу, жазылым және кодификация
С. Исаев: әдеби тілдің анықтамасы
С. Исаев қазақ әдеби тілінің тарихына арналған оқу құралында (1989) әдеби тілге мынадай анықтама береді: «Әдеби тіл — белгілі бір халықтың сұрыпталған, нормаға түскен, баршаға ортақ тілі; сол халықтың қоғамдық-мәдени өмірінің құралы және рухани-әдеби байлығын жеткізудің көрсеткіші».
Р. Сыздықова: дыбысталу заңдылықтарының маңызы
Р. Сыздықова «Сөз сазы» еңбегінде (1989) әр тілдің өзіне ғана тән дыбысталу заңдылықтары бар екенін атап көрсетеді. Бұл ерекшеліктер сақталмаса, тіл табиғатына нұқсан келеді. Демек, тіл мәдениеті дыбысталу нормаларын да тіл білімінің өзге салаларымен сабақтастықта қарастыруды қажет етеді.
М. Балақаев: норма мен кодификация байланысы
Профессор М. Балақаев сөз мәдениетінің теориялық негізін тілдік нормамен ұштастырады. Белгілі бір грамматикалық тәсілді нормаға лайық немесе жат деп тану үшін оның тілдік жүйенің кодификацияланған моделіне сәйкес-келмейтінін анықтау қажет. Яғни, қазіргі қазақ тілі грамматикасында әдеби тіл нормасы ретінде берілген сөз формалары ғана кодификацияланған норма деп танылады.
Сөз мәдениеті: лексика, тазалық және орфоэпия
Н. Уәлиев: «Сөз мәдениеті» (1984)
Н. Уәлиев «Сөз мәдениеті» еңбегінде (1984) тіл мәдениетін лексика тұрғысынан қарастырады. Кітапта «Сөз байлығы», «Сөз тазалығы» сияқты тараулар бар. Бұл ұстаным Ы. Маманұлының «Тіл мәдениеті» еңбегіндегі бағытпен үндес.
Ы. Маманов: айтылым мен жазылым арасындағы арақатынас
Ы. Маманов кейбір сөздерді жазылуы бойынша да айтуға болатынын көрсетеді. Сондай-ақ кей жағдайда орфоэпиялық ережені механикалық түрде ұстану мағынаны көмескілендіруі мүмкін екенін мысал арқылы түсіндіреді: «ас салсаң аз сал» тіркесін ережеге бағынып «ас салсаң ас сал» деп айту мағынаға нұқсан келтіреді.
Редакторлық түсіндірме
Мұнда орфоэпиялық норманы жоққа шығару көзделмейді. Сонымен қатар Ы. Маманов пікірінің практикалық негізі бар: орыс тілді аудиторияларда қазақ тілінің қолданыс аясы шектеулі болғандықтан, үндестік заңы толық ескерілмей, студенттер сөздерді жазылу нормасына сай оқып, айтуға бейім келеді. Осындай контексте ғалымның ұсынысы орынды деп бағалануы мүмкін.
Қорытынды
Жұмыс мазмұны тілдің қоғамдық табиғатын, мемлекеттік тіл мәртебесінің мәнін және әдеби тіл нормасын айқындауға бағытталған ғылыми ұстанымдарды жинақтайды. Ғалымдар еңбектеріндегі тың тұжырымдар әлі де талдауды қажет ететін тілдік деректерді түсіндіруге жол ашады әрі бүгінгі зерттеліп жатқан жаңа бағыттармен сабақтастықты көрсетеді.
Ы. Е. Мамановтың тіл білімінің морфология саласына қосқан үлесін жүйелі саралау оның ғалымдық тұлғасын тануға, ғылыми танымын тереңірек ашуға мүмкіндік береді. Сонымен бірге ғалымның лингвистикалық көзқарасының қалыптасуындағы ғылыми-теориялық негіздерді жан-жақты талдау бұл мәселенің табиғатын ғылыми тұрғыдан айқындауға ықпал етеді. Алдағы уақытта мұндай зерттеулер жаңа ғылыми ізденістердің тууына негіз болады деп сенеміз.