Көмекші өндіріс шығындарының калькуляциялық бірліктері туралы қазақша реферат
Калькуляциялау — өнімнің, жұмыстың және көрсетілетін қызметтің бірлік өзіндік құнын ақшалай түрде есептеу. Бұл үдеріс кәсіпорынға жедел басқару жүргізуге, ішкі резервтерді уақтылы анықтауға, шығындарды түсіндіруге және өнімнің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мүмкіндік береді.
Калькуляциялаудың мәні мен міндеті
Калькуляция кезінде нақты өнім түрін өндіру мен өткізуге, сондай-ақ белгілі бір жұмыс пен қызмет бірлігін орындауға (мысалы, жүк тасымалдау, жөндеу) жұмсалған шығындар жинақталып қорытылады. Шығындар өндірілген өнім көлемімен салыстырылып, нәтижесінде өнім бірлігінің өзіндік құны белгіленеді.
Негізгі міндет
Шығындардың оны көтеруші бірліктерге — өткізуге және ішкі тұтынуға арналған өнімнің (жұмыстың, қызметтің) бірлігіне шаққандағы шамасын дәл есептеу.
Калькуляциялаудың түпкі нәтижесі — калькуляцияны ұсыну (өнім/жұмыс/қызмет өзіндік құнының есептік құжаты).
Калькуляция түрлері
Жоспарлы калькуляция
Озық (прогрессивті) еңбек нормалары мен өндірісті жетілдіруді көздейтін жоспарлы кезеңге арналып жасалады.
Оның кең тараған нұсқасы — сметалық калькуляция: бір реттік (бірегей) бұйымға немесе тапсырысқа баға белгілеу, есеп айырысу және өзге мақсаттар үшін құрастырылады.
Нормативті (нормаға сәйкес) калькуляция
Іс жүзіндегі ағымдағы нормаларға сүйеніп жасалады және есепті кезең ішіндегі шығындардың шынайы деңгейін көбіне жоспарлыдан дәлірек көрсетеді. Бұл әсіресе ұйымдастыру-техникалық шаралар жыл бойы жүйелі іске асырылғанда маңызды.
Есепті (нақты) калькуляция
Нақты жұмсалған шығындарды көрсетеді. Жоспардан ауытқу себептері кәсіпорынға байланысты да, тәуелсіз де болуы мүмкін.
- Ішкі факторлар: жоспарды асыра орындау/орындамау, үнемдеу немесе артық жұмсау.
- Сыртқы факторлар: материал бағасының, тарифтердің, амортизация нормаларының өзгеруі.
Жобалық және алдын ала (болжамдық) калькуляциялар
Жобалық калькуляция күрделі қаржының, жаңа техниканың және технологияның тиімділігін бағалау үшін қолданылады.
Алдын ала калькуляциялар нақты шығындар мен күтілетін өндіріс көрсеткіштері негізінде жасалып, жыл қорытындысын алдын ала бағалауға мүмкіндік береді.
Калькуляциялық бірліктер: өлшемнің дұрыс таңдауы
Өзіндік құнды калькуляциялауда калькуляциялық бірлік қолданылады — ол калькуляциялау объектісінің өлшеуіші. Әдетте бұл өнімге арналған техникалық шарттарда немесе стандарттарда бекітілген өлшем бірліктеріне сәйкес болуы тиіс. Өнім түрі, технологиялық процесс және өндірісті ұйымдастыру ерекшеліктері калькуляциялық бірліктердің әр алуандығын қалыптастырады.
Калькуляциялық бірліктердің негізгі топтары
Заттай (натуралды) бірліктер
Дана, тонна, килограмм, кВт·сағ, погон метр, м³, м², литр және т.б.
Ірілендірілген заттай бірліктер
Біртекті өнім жиынтығын аралық калькуляциялау үшін (мысалы, 100 жұп аяқ киім, белгілі бір түрдегі шойынның тоннасы).
Шартты-заттай бірліктер
Бірліктегі пайдалы зат құрамы ауытқитын өнімдер үшін (мысалы, 100% спирт, құрамында пайдалы заты бар тыңайтқыш).
Құндық бірліктер
Мысалы, көтерме бағамен қосалқы бөлшектердің 1000 теңгелік құны немесе 1 теңгелік тауар өнімі.
Еңбек бірліктері
1 нормасағат, 1 норма ауысым сияқты көрсеткіштер.
Орындалған жұмыс/қызмет бірліктері
Құрылыс, жөндеу, көлік қызметі салаларында (мысалы, тонно-километр, машина-ауысым).
Техникалық-экономикалық көрсеткіштер
Біртекті бұйымдардың пайдалы тұтыну бірлігіне шаққан шығындарды салыстыру үшін (мысалы, трактор шығынын қуаттылық бірлігіне, пресс шығынын өнімділік бірлігіне есептеу).
Таңдаудың қағидалары
- Тұтыну құнын нақты көрсетуі керек.
- Кәсіпорындар арасында салыстыруға мүмкіндік беруі тиіс.
- Баға белгілеу бірліктерімен үйлесуі қажет.
- Өзіндік құнды ең аз шығынмен есептеуге қолайлы болуы керек.
Өндірістік есеп және калькуляциялау: басқарушылық өлшем
Калькуляциялаудың алғышарты — өндірістік шығындар есебі (өндірістік есеп). Тек белгілі бір тәртіппен жиналған ақпарат негізінде өнімнің өзіндік құнын есептеу басқаруда объективті қажетті үдеріске айналады.
Қазіргі басқарушылық калькуляциялау жүйелері дәстүрлі міндеттерді (қорларды бағалау, ішкі есептілік, пайданы анықтау) шешумен қатар, басқарушылық шешімдердің экономикалық салдарын болжауға мүмкіндік береді: өнімді одан әрі шығарудың орындылығы, ең ұтымды баға, ассортиментті оңтайландыру, технологияны жаңарту және басқарушы құрам жұмысының сапасын бағалау.
Жоспарды бағалау
Калькуляциялау жоспардың орындалуын және ауытқу себептерін талдаудың негізі болады.
Трансферттік баға
Бөлімшелер арасындағы ішкі коммерциялық операцияларда қолданылатын трансферттік (ішкі) бағаны қалыптастыруға қызмет етеді.
Бәсекеге қабілеттілік
Өнім сапасын және шығындардың деңгейін бақылау арқылы нарықтағы орнықты ұстанымды қолдайды.
Толық өзіндік құн және шектеулі (direct-costing) тәсілі
Толық өзіндік құн жүйесінде шығындар өнімнің өзіндік құнына толық енгізіледі. Дегенмен, шығындарды тиімді басқару үшін бұл тәсіл әрдайым жеткілікті ақпарат бермеуі мүмкін. Сондықтан халықаралық тәжірибеде direct-costing — шектеулі өзіндік құн тәсілі жиі қолданылады.
Direct-costing қағидасы
Өзіндік құн тек өзгермелі шығындар бөлігінде есептеледі, ал тұрақты шығындар кезең шығыстары ретінде есепті кезеңнің қаржылық нәтижесіне бірден есептен шығарылады. Бұл өндіріс көлемі, шығын және кіріс арасындағы байланысты айқынырақ көрсетіп, пайданы басқаруға көмектеседі.
Өзгермелі және тұрақты шығындар
Өзгермелі шығындар өндіріс көлеміне тура пропорционал өзгереді, ал өнім бірлігіне шаққанда әдетте тұрақты болады (материалдар, кесімді еңбекақы, технологиялық отын, энергия).
Тұрақты шығындар өндіріс көлеміне тәуелсіз, бірақ өнім бірлігіне есептегенде өзгеріп отырады (амортизация, басқару еңбекақысы, жал төлемі және т.б.).
Тәжірибеде шығындардың едәуір бөлігі аралас (жартылай өзгермелі) сипатқа ие (мысалы, байланыс, жылыту, материалдық-техникалық қызмет көрсету).
Маржиналды табыс логикасы
Егер түсімнен өзгермелі шығындарды шегерсек, маржиналды табыс (брутто-пайда) алынады. Ол тұрақты шығындарды жабуға және пайда қалыптастыруға қызмет етеді.
Формула
М = В − ПЗ
П = М − ПР
Мұнда: В — түсім, ПЗ — өзгермелі шығындар, ПР — тұрақты шығындар, М — маржиналды табыс, П — пайда.
Пайданың қалыптасуы (мысал)
| № | Көрсеткіш | Мәні (теңге) |
|---|---|---|
| 1 | Өнімді өткізуден түскен түсім (В) | 500 |
| 2 | Өзгермелі шығындар (ПЗ) | 300 |
| 3 | Маржиналды табыс (М = В − ПЗ) | 200 |
| 4 | Тұрақты шығындар (ПР) | 100 |
| 5 | Пайда (П = М − ПР) | 100 |
Көпсатылы кіріс есебінің өзегінде маржиналды табыс туралы есеп жатады: маржиналды табыс құрамына кәсіпорынның пайдасы мен тұрақты шығындары кіреді. Маржиналды табыстан тұрақты шығындарды шегергеннен кейін операциялық пайда анықталады.
Қорытынды
Калькуляциялау және өндірістік есеп — өнімнің өзіндік құнын анықтаудың ғана емес, кәсіпорынның басқару жүйесінің де өзекті элементтері. Дұрыс таңдалған калькуляциялық бірлік, мақсатқа сай калькуляция түрі және шығындарды (өзгермелі/тұрақты) сауатты жіктеу кәсіпорынға баға белгілеуді негіздеуге, пайданың қалыптасуын түсіндіруге және стратегиялық шешімдерді дәлелдеуге мүмкіндік береді.