Есте сақтау және жаңғырту диалектикасының әрекет етеуі мынадай

Есте сақтауды эксперименттік тұрғыда алғаш жүйелі зерттеуге жол ашқан бағыттардың бірі — ассоциативтік теория. Ол XVII ғасырда пайда болып, Англия мен Германияда кең тарады. Бұл теорияның өзегінде ассоциация ұғымы жатыр: психикалық құбылыстардың бір-бірімен байланысуы.

Ассоциативтік бағыт өкілдері (Г. Эббингауз, Г. Мюллер, Ф. Шульман, А. Пильцепер және басқалар) ассоциациялардың қалай пайда болатынын, қалай әлсірейтінін және қандай жағдайда өзара әрекеттесетінін зерттеді. Осы тұрғыдан есте сақтау — қысқа мерзімді және ұзақ мерзімді, ұқсастық, қарама-қарсылық, уақыттық және кеңістіктік жақындық қағидаларына сүйенетін байланыстардың күрделі жүйесі ретінде түсіндірілді.

Дегенмен, ассоциативтік түсіндірудің шектеулері болды: ол адамның мнемикалық қызметінің байлығын толық аша алмады. Әсіресе есте сақтау мен жаңғыртуға қатысатын ойлау үдерістерін талдау жеткіліксіз болды. Уақыт өте бұл бағытта негізгі сұрақтардың бірі туындады: балалардың есте сақтауы неге таңдамалы? Ассоциациялар кездейсоқ пайда болуы мүмкін, ал есте сақтау көбіне белгілі бір ақпаратты іріктеп алады.

Соған қарамастан, ассоциативтік теория есте сақтау заңдылықтарын эмпирикалық тұрғыда тануға көмектесті: қайталау саны мен уақыт бойынша бөлудің әсері, жаттау мен қайта жаңғырту арасындағы уақыт аралығы, қатар берілген элементтердің есте қалу ерекшеліктері анықталды.

XIX ғасырдың соңында ассоциативтік тәсілді гештальтпсихология алмастырды. Гештальт (құрылым, тұтас бейне) — психикалық материалдың бастапқы элементтері өздігінен ұйымдасып, тұтастық ретінде қабылданатынын түсіндіретін негізгі ұғым.

Бұл бағытта құрылымдық материалдың мәні және оның тұтастыққа келуі ерекше атап өтілді. Гештальт заңдары, әдетте, субъектінің белсенділігінен тыс әрекет етеді деп қарастырылды: ұқсастық, жақындық, тұтастану сияқты қағидалар арқылы материал ұйымдасады.

Гештальтпсихологияда К. Левиннің тұжырымдамасы ерекше орын алады. Ол мақсатқа лайықтылық пен құрылымдық принципті ұсынды, сондай-ақ әрекет құрылымына субъектінің қажеттілігі мен ниеті кіретінін көрсетті. Есте сақтау саласында бұл идеяның бір көрінісі — аяқталмаған әрекеттердің аяқталғандарға қарағанда жақсырақ еске түсуі.

Бірақ гештальттеория да есте сақтаушының нақты қызметін, сондай-ақ практикалық әрекетпен байланыста есте сақтаудың даму механизмдерін жүйелі түрде зерттеуге толық бара алмады.

Есте сақтауды қызмет ретінде зерттеу француз ғалымы П. Жаненің еңбектерінен бастау алады. Ол есте сақтауды материалды жай ғана бекіту емес, есте сақтауға, өңдеуге және ұғындыруға бағытталған әрекет деп қарастырды. Ж. Пиаже есте сақтаудың мақсатын «өшкен өткенді жеңу» ретінде сипаттаған: бұл әуелі қайта жаңғыруды күту, кейін іздеу, одан соң ішкі жоспардағы (жанама) әрекетке айналу арқылы көрінеді.

Бұл бағыт кейін біздің елде жоғары психикалық функциялардың шығу тегі теориясында жалғасын тапты. Мұнда есте сақтау, жаңғырту және ассоциациялардың пайда болуы баланың материалмен не істейтініне, яғни мнемикалық өңдеудің сипатына тәуелді деп түсіндірілді.

Жалпы алғанда, есте сақтау дербес функция ғана емес: ол тұлғаның ішкі дүниесімен, қызығушылығымен, ынтасымен, эмоциялық күйімен және қажеттіліктерімен тығыз байланыста. Сондықтан балалардың есте сақтауында ортақ заңдылықтармен бірге, жеке ерекшеліктер де байқалады.

Кейбір балаларда көрнекі-бейнелік есте сақтау басым болады: олар бейнелерді, пішіндерді, түстерді жеңіл қабылдап, жақсы меңгереді. Басқаларында сөздік-логикалық есте сақтау күштірек көрінеді (екінші белгі жүйесі басым). Көптеген балаларда бұл екеуі аралас дамиды, ал кейбірі эмоциялық есте сақтаумен ерекшеленеді.

Материалды түсінуді жеңілдететін әдістемелік тәсілдер ішінде көрнекі тапсырмалар (сурет, сызба, белгілеу) маңызды орын алады: олар балалардың зейінін негізгі мәселелерге шоғырландырады.

Л.С. Выготский мен П.П. Блонский есте сақтаудың екі түрлі бағыты бар екенін айтқан: бірі — ми қызметіне жақын табиғи механизмдерге сүйенетін есте сақтау; екіншісі — баланың рухани қызметі ретінде қалыптасатын жоғары деңгейлі есте сақтау. Алайда кейбір авторлар есте сақтау балалық шақта ең жоғары болады немесе шамамен 10 жаста шегіне жетіп, кейін төмендейді деген пікірлер де ұсынған. Бұл көзқарастардың әрқайсысы мәселені толық шешпегенін көрсетеді.

Есте сақтау қабілетін өмірлік тәжірибені жинақтау, сақтау және жаңғырту мүмкіндігі деп анықтауға болады. Бұл қасиеттің жетілуі адамның дамуына, кәсіби қызметіне және басқа танымдық үдерістердің (зейін, ойлау, қабылдау) дұрыс жұмыс істеуіне тікелей байланысты. Адам белгілі бір әрекетпен жүйелі айналысқан сайын, есте сақтау да жаттығып, дамиды.

«Таза» түрлер сирек кездеседі: көбіне көру-есту, көру-қимыл сияқты аралас нұсқалар байқалады. Әдетте адам жиі қолданатын есте сақтау түрі жақсы дамиды, ал кәсіби тәжірибе бұл айырмашылықтарды айқындай түседі: мысалы, ғалымдарда мағыналық-логикалық есте сақтау күштірек болса, актерлер мен дәрігерлерде адам жүзін тану мен есте сақтау жиі жоғары болады.

Баланың есте сақтауы өмір бойы өзгеретін динамикалық жүйе ретінде қалыптасады. Ерте жаста даму бірнеше бағыт бойынша жүреді:

• Эмоциялық және қимылдық есте сақтау біртіндеп логикалық және бейнелік түрлермен толығады.
• Тура есте сақтау уақыт өте жанамаға ауысады: адам мнемотехникалық құралдарды саналы қолдана бастайды.
• Балалық шақта басым еріксіз есте сақтау ересек шақта ерікті есте сақтауға көбірек орын береді.

Ынталандыру құралдары да өзгереді: алдымен сыртқы (мысалы, жіп түю арқылы еске түсіру), кейін ішкі құралдарға (сөйлеу, елестету, ассоциация, ой) ауысады. Бұл жерде сөйлеудің ішкі жоспарға көшуі — маңызды механизмдердің бірі.

Материалды сақтау тәсіліне қарай есте сақтаудың бірнеше түрі ажыратылады.

Қысқа мерзімді есте сақтаудың таңдаулылығы ерекше маңызды: жылдам есте сақтаудан оған адамның актуалды қажеттілігі мен қызығушылығына сай келетін, назарын тартқан ақпарат қана өтеді. Бұл ойды бейнелеп айтқанда, адамның миы көрген мыңдаған әсердің барлығын бірдей сақтай бермейді.

Есте сақтаудың түрлері ақпараттың қай арна арқылы қабылдануына да тәуелді. Адамда жиі көру қабылдауы басым болады: біз көбіне адамның жүзін танимыз, бірақ атын бірден еске түсіре алмай қалуымыз мүмкін.

Сезу, иіс, дәм сияқты түрлер де кездеседі, бірақ олар көп жағдайда көру, есту, қимыл және эмоциялық есте сақтауға қарағанда шектеулі рөл атқарады. Сонымен бірге ақпарат «таза» күйінде сақталмайды: есте сақтау және жаңғырту барысында ол іріктеледі, сарапталады, жалпыланады, кодталады, синтезделеді.

Есте сақтау үдерістері еріктің қатысу сипатына қарай ерікті және еріксіз болып бөлінеді. Ерікті есте сақтауда адам арнайы мнемикалық міндет қояды: есте сақтау, тану, сақтау, еске түсіру. Еріксіз есте сақтау автоматты түрде, арнайы күш салусыз жүзеге асады.

Еріксіз есте сақтау әрдайым әлсіз деген сөз емес: көптеген өмірлік жағдайларда ол ерікті есте сақтаудан да тиімді болуы мүмкін.