Жоғарыда аты аталған Радлов, Даль және Левшин үшеуінің ішінен Даль сынды ғалым туралы бұл жұмыста толығымен жазбауға да болады
Даль туралы: Қазақстанға қатысы қаншалық?
Жоғарыда аталған Радлов, Даль және Левшин үшеуінің ішінде Даль туралы бұл жұмыста кең көлемде тоқталмауға да болар еді. Оның басты еңбегі — төрт томдық орыс тілінің түсіндірме сөздігі екені баршаға мәлім. Дегенмен ол Орал өңіріне келіп, «Қозы Көрпеш — Баян сұлу» жырын хатқа түсірген, әрі осы өңірдің табиғаты, халқының мәдениеті мен тұрмысы жөніндегі бақылауларға аз да болса үлес қосқан. Осы тұста оның А.С. Пушкинмен танысқаны да айтылады.
Соған қарамастан В.И. Порудоминский мен Н.Г. Евстратов бірлесіп «Даль и Западный Казахстан» (Оральск, 1957) атты шағын кітапша да жазған. Алайда бұл еңбек мазмұн мен дәлел тұрғысынан салмақты зерттеуге ұқсамайды: Дальдің Ресей алдындағы еңбегін негіз етіп, оны Қазақстанмен байланыстыруға ұмтылған әсер қалдырады.
Дегенмен пікірдің нақты болуы үшін оның өмірбаянына қысқаша шолу жасап өтейік. Сонда айтылған тұжырым да дәлелдірек көрінері анық.
Қысқаша өмірбаян және ғылыми-әдеби мұрасы
Владимир Иванович Даль (бүркеншік есімі — Казак Луганский) (22.11.1801, Луганск — 4.10.1872, Мәскеу) — орыс жазушысы, лексикограф, этнограф. Ол Санкт-Петербург Ғылым академиясының жаратылыстану ғылымдары бойынша корреспондент мүшесі (1838) болып сайланды, ал Орынбор өлкесінен жинаған өсімдіктер мен жануарлар коллекциясы үшін академияның құрметті мүшесі атанды (1863).
- Теңіз корпусын бітірді (1819).
- Дерпт университетін тәмамдады (дәрігер мамандығы).
- Орал қаласында және Орынборда дәрігер болып, кейін жергілікті әкімшілік кеңседе қызмет етті.
- Осы өңірде А.С. Пушкинмен танысқаны айтылады.
Даль Санкт-Петербургте және Төменгі Новгородта да қызмет атқарды. Пушкин ауыр жараланып, хал үстінде жатқанда оның жанында болғаны туралы дерек бар.
Этнографиялық очерктер мен көркем проза
- 1830 ж. алғаш рет «Цыган қызы» очеркін жариялады.
- 1832 ж. өз өңдеуімен «Орыс ертегілері. Бірінші бесеуі» жарық көрді.
- 1833—1839 жж. 4 кітаптық «Аңыздар мен қауесеттер» жинақтарын шығарды.
- В.Г. Белинский оның очерктеріндегі халық тұрмысын дәл беруін және демократиялық шыншылдығын жоғары бағалаған.
- Повестері: «Бедовик» (1839), «Павел Алексеевич Игривый» (1847).
- Әңгімелері: «Жауынгердің тыныс сәті» (1843), «Теңізшінің тыныс сәті» (1853).
Тіл білімі және фольклор
- «Орыс тілінің ерекшеліктері туралы» (1852) еңбегінде диалектілер алғаш рет жүйеленді.
- 1861—1862 жж. 30 мыңға жуық мақал-мәтел мен қысқа әзілдерді қамтыған «Орыс халқының мақал-мәтелдері» жарияланды.
- Өмірінің 53 жылын «Қазіргі великорусь тілінің түсіндірме сөздігін» (1863—1866) жазуға арнады: шамамен 200 мың сөзге түсінік берді.
- Осы еңбегі үшін Ломоносов атындағы сыйлық пен құрметті академик атағына ие болды (1863).
Ол жинаған өлеңдер, ертегілер және басқа да фольклорлық материалдарды көптеген белгілі ғалымдарға табыстағаны айтылады. Дальдің қазақ ауылдарын аралап, тұрмыс-тіршілік жайында жазған «Бикей мен Маулена» повесіндегі демократиялық сарын да сыншылар тарапынан атап көрсетілген.
Түйін: ең көп оқылатын еңбек және асыра бағалау мәселесі
Байқап отырғанымыздай, Дальдің Қазақстанға тікелей сіңірген еңбегін тым ірілендіріп көрсету қиын. Бір повесть жазды екен деп, оны Қазақстанға қатысты тұлға ретінде шамадан тыс дәріптеу дәлелді нәтиже бермейді. Оның үстіне, «Бикей мен Маулена» қазақ тіліне аударылған ба деген сұраққа да нақты «иә» дейтін дерек бұл мәтінде келтірілмейді. Ал Дальдің қай еңбегі ең көп оқылады деген сұрақтың жауабы анық: ол — әйгілі төрт томдық түсіндірме сөздік.
Сондықтан бұл жерде Дальдің өмірі мен еңбегіне қысқаша болса да тоқталу — кейінгі салыстырулар үшін амалсыз қажет болған шолу ретінде ғана қарастырылғаны дұрыс.
Қазақстанды ғылыми тұрғыда зерттеудің кеңеюі: экспедициялар дәуірі
Ендігі кезек Левшинге келмек, алайда оған дейін орыс ғалымдарының Қазақстанда не істеп, қандай зерттеулер жүргізгенін қысқаша еске алған жөн. Әйтпесе жұмыс жартылай болып қалуы мүмкін.
Қазақстан Ресейге қосылғаннан кейін (1731) өлкені ғылыми тұрғыда зерттеу ісі кеңірек ауқымда әрі жедел қарқынмен қолға алынды. 1725 жылы құрылған Ресей Ғылым академиясы Қазақстанды географиялық, геологиялық және этнографиялық тұрғыдан зерттеу үшін 1733 жылдың өзінде-ақ экспедиция ұйымдастырды.
1733—1771 жылдар: академиялық экспедициялар
1733 жылдан 1771 жылға дейін Қазақстанға Ғылым академиясының көптеген экспедициялары келіп қайтты. Бұл экспедицияларға С.П. Крашенинников (1711—1755), И.Г. Гмелин (1709—1755), И.И. Лепехин, П.С. Паллас, И.П. Фальк, П.И. Рычков және басқа да зерттеушілер жетекшілік етті.
Орынбор тұрақты экспедициясы
Орынбор тұрақты экспедициясы құрылып, оған И.К. Кирилов, П.И. Рычков, В.Н. Татищев (1686—1750) сияқты белгілі орыс ғалымдары жетекшілік жасады.
Татищевтің үлесі: қазақ тарихын ғылыми мәтінге енгізу талпынысы
В.Н. Татищев «Ерте заманнан бергі Ресей тарихы» және өзге де еңбектерінде қазақ тарихына айрықша көңіл бөлді. Ол қазақтардың этногенезі, тұрмысы, мәдениеті мен әдет-ғұрпы жөніндегі мәселелерді ғылыми әдебиетте алғаш рет жүйелі түрде баяндауға талпынған зерттеушілердің бірі болды.