Қылмыстық жауаптылықтың түсінігі туралы қазақша реферат
Қылмыстық жауаптылықтың мәні
Мемлекет азаматтарынан Конституцияда бекітілген әлеуметтік талаптарды қатаң сақтауды талап етеді. Бұл талаптар бұзылған жағдайда заңда көзделген негіздер бойынша моральдық немесе құқықтық жауапкершілік жүктелуі мүмкін. Құқықтық жауапкершіліктің ішіндегі ең қатал түрі — қылмыстық жауаптылық.
Анықтама
Қылмыстық жауаптылық — қылмыстық заңмен жазалау қатерімен тыйым салынған, қоғамға қауіпті және кінәлі түрде жасалған әрекет үшін мемлекет атынан оның уәкілетті органдары арқылы берілетін құқықтық баға және айыптау.
Қандай жағдайда қылмыстық жауаптылық туындайды?
Қылмыстық жауаптылық тек қана адамның әрекетінде қылмыстық заңда көрсетілген нақты қылмыстың құрамы болғанда туындайды. Қылмыс құрамы жоқ жерде қылмыстық жауаптылық та болмайды. Сонымен қатар жауаптылық адамның қылмыстық-құқықтық норманы кінәлі түрде бұзғаны дәлелденген кезде ғана қарастырылады.
Мысалдар
- тонау
- ұрып-соғу
- денсаулыққа қасақана орташа зиян келтіру
- бұзақылық
Ескерілетін факторлар
- келтірілген зиянның көлемі
- қылмыстың жасалу тәсілі
- кінәнің нысаны мен дәрежесі
- қылмыскер тұлғасының ерекшеліктері
Қылмыстық жауаптылықтың әлеуметтік және құқықтық мазмұны
Қылмыстық жауаптылық — мемлекеттік күштеу мәні бар жауаптылықтың нысаны. Мемлекет әрбір қылмысқа құқықтық баға беріп, қылмыс жасаған адамға заңда көзделген шараларды қолданады. Осы арқылы мемлекет қылмысты айыптайды, әрекетті мінеп, қоғам мен мемлекет атынан теріс қылыққа баға береді.
Екі негізгі құрамдас бөлік
- Мазмұны
- Теріс әрекетке моральдық-саяси баға беру, мінеу және қылмысты қоғам алдында бетіне басу.
- Заңдылық салдары
- Қылмыс жасаған адамға қолданылатын мемлекеттік күштеу шараларының жүйесі.
Қылмыстық-құқықтық қатынаспен байланысы
Қылмыстық жауаптылық қылмыстық-құқықтық қатынас мәселесімен тығыз байланысты және бұл байланыс екі қырынан көрінеді. Біріншіден, қылмыстық-құқықтық қатынас та, қылмыстық жауаптылық та — жасалған қылмыстың құқықтық салдары. Екіншіден, қылмыс жасалған сәттен бастап мемлекет пен қылмыс субъектісі арасында қылмыстық-құқықтық қатынас пайда болады; мұнда қылмыс — құқықтық факт.
Қатынас тараптары
Бір тарапта — мемлекет атынан әрекет ететін органдар (анықтау, тергеу, прокуратура, сот), екінші тарапта — қылмыс жасаған адам.
Қаралатын мәселелер
- қылмыс құрамы, кінә нысаны мен дәрежесі
- қылмыстың біткен/бітпегені, қатысу нысандары
- жаза тағайындау, өзгерту, жазадан босату шарттары
Қылмыстық-құқықтық қатынас іс жүргізу қатынастарымен де тығыз байланысты: қылмыс фактісі бойынша іс қозғау, тергеу, сотта қарау әрекеттері қылмыстық іс жүргізу нормалары арқылы іске асады. Бұл қатынастарда субъектілер заң бойынша айрықша құқықтар мен міндеттерге ие болады.
Жауаптылық қашан жүзеге асырылады?
Қылмыстық-құқықтық қатынастың пайда болуын қылмыстық жауаптылықтың толық жүзеге асуы деп түсінуге болмайды. Қылмыстық жауаптылық тек соттың айыптау үкімі заңды күшіне енгеннен кейін жүзеге асырылады. Сот үкімі қылмыс жасалған уақыттан бастап мемлекет пен кінәлі арасында құқықтық қатынас болғанын бекітеді.
Маңызды қағида
Қылмыскер тек мемлекеттік ықпал ету объектісі ғана емес, сондай-ақ белгілі құқықтардың да субъектісі. Жаза шаралары қылмыстың табиғатына, заңда белгіленген санкцияға және Қылмыстық кодекстің Жалпы бөліміндегі жаза тағайындау ережелеріне сәйкес қолданылуға тиіс. Осы тұрғыдан қылмыстық-құқықтық қатынас әділ соттылықтың кепілі ретінде де көрінеді.
Әдетте адамның қылмыстық жауаптылығы сот тағайындаған жазаны өтеу арқылы жүзеге асырылады және жаза толық өтелген соң тоқтатылады. Алайда қылмыстық жауаптылық әрдайым жаза өтеумен ғана шектелмейді: кей жағдайларда қылмыс жасаған адам анықталмаса, мемлекет пен тұлға арасындағы қатынас нақты түрде іске аспайды.
Жауаптылықтан немесе жазадан босату мүмкіндігі
Қолданылып жүрген қылмыстық заңнамада кейбір жағдайларда қылмыс белгілері бар әрекет жасалғанымен, адамды қылмыстық жауаптылықтан босатуға немесе жаза өтеуден босатуға мүмкіндік беріледі.
ҚК 68-бап (1–2-бөліктер) бойынша
Егер істі қарау кезінде жағдайдың өзгеруіне байланысты адамның жасаған әрекеті қоғамға қауіпті емес деп танылса, сот қылмыстық жауаптылықтан босатуы мүмкін. Сондай-ақ бірінші рет кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс жасаған адамға қатысты, оның кейінгі мүлтіксіз мінез-құлқына байланысты әрекет қоғамға қауіпті деп есептелмейтіні анықталса, босату қолданылуы ықтимал.
ҚК 74-бап (1-бөлік) бойынша
Кішігірім немесе орташа ауырлықтағы қылмыс үшін сотталған адамды, егер жазаны өтеу өрт, кездейсоқ апат, отбасының еңбекке жарамды жалғыз мүшесінің ауыр науқастануы немесе қайтыс болуы сияқты төтенше мән-жайларға байланысты сотталған адамға не оның отбасына аса ауыр зардап әкелуі мүмкін болса, сот жазадан босатуы мүмкін.
Қылмыстық жауаптылық пен жазаның арақатынасы
Қылмыстық жауаптылық сипатына қарай екіге бөлінеді: жаза тағайындалатын және жаза тағайындалмайтын. Жаза тағайындалмайтын жағдайда жауаптылық айыптау фактісімен аяқталады. Ал жаза тағайындалатын жағдайда айыптаумен қатар жазалау да қолданылады.
Қорытынды түйін
Қылмыстық жауаптылық — жазаға қарағанда ауқымы кең ұғым: ол кейбір жағдайларда жазасыз-ақ қолданылуы мүмкін. Дегенмен қылмыстық жауаптылықсыз жаза тағайындау мүмкін емес. Сондықтан қылмыстық жауаптылық пен жаза — өзара байланысты, бірақ бір-біріне тең емес құқықтық категориялар.