Қазақша рефераттар

Дәндібай мәдениеті

Беғазы–Дәндібай мәдениеті: Орталық Қазақстандағы соңғы қола дәуірінің ірі феномені

Беғазы–Дәндібай мәдениеті — қола дәуірінің соңғы кезеңінде, шамамен б.з.б. IX–VIII ғасырларда Орталық Қазақстан аумағын мекендеген тайпалардың мәдениеті. Бұл құбылыс тек аймақтық шеңбермен шектелмей, Еуразия кеңістігіндегі ірі тарихи-мәдени үдерістермен сабақтасады.

Мәдениеттің ескерткіштерін Ақтоғай өңірінде алғаш анықтап, жүйелі түрде зерттеген ғалым — Әлкей Марғұлан. Оның тұжырымынша, Беғазы–Дәндібай кезеңі қола дәуірінің Нұра және Атасу кезеңдерінен кейінгі үшінші ірі белес ретінде қарастырылады.

Атауының шығуы

«Беғазы–Дәндібай» атауы Қызыларай тауы етегіндегі Беғазы қорымы мен Қарағанды маңындағы Дәндібай ескерткіштері (кейін су қоймасы астында қалған аумақпен байланысты) атауларының қатар қолданылуынан қалыптасты.

Хронология

Б.з.б. IX–VIII ғасырлар

Соңғы қола дәуірінің негізгі нышандары айқындалған уақыт.

Ғылыми контекст

Марғұлан ұсынған кезеңдеу

Нұра → Атасу → Беғазы–Дәндібай.

Таралу аймағы және қоныстану кеңістігі

Алғашында мәдениет тек Орталық Қазақстанмен шектеледі деген пікір басым болғанымен, кейінгі зерттеулер оның ықпалы мен байланыстары әлдеқайда кең болғанын көрсетті. Кейбір деректерде (Сағындық Жауымбаевтың пікірінше) мәдени кеңістік Еуропадан бастап, Ауғанстан мен Иранға дейін созылғаны айтылады.

Орталық Қазақстандағы негізгі аумақ

  • Батысы: Ұлытау
  • Шығысы: Абыралы, Шыңғыс таулары
  • Оңтүстігі: Жетіқоңыр өңіріне дейін
  • Өзен алқаптары: Нұра, Сарысу, Кеңгір, Ертіс бойы
  • Таулы-қыратты аймақтар: Қызылтау, Бұғылы, Қызыларай, Қарқаралы, Баянауыл

Жерлеу рәсімдері мен сәулеттік ескерткіштер

Бұл кезеңде бұрынғы андрондық дәстүрлердің кейбір белгілері сақталғанымен, жерлеу архитектурасы мен ғұрыптарында жаңа сипаттар қалыптасты. Әсіресе қоғамның жоғары мәртебелі билеушілеріне арналған қақпақ тастардан тұрғызылған ірі кесенелер мәдениеттің ең танымал белгісі саналады.

Кесенелердің ерекшелігі

  • Пішіні көбіне дөңгелек немесе төртбұрышты.
  • Үсті қақпақ тастармен немесе жуан бөренелермен сатылы (пирамидалы) әдіспен жабылған.
  • Мәйіт ортадағы ірі тас жәшіктерге жерленген.

Жерлеу ғұрпы

  • Мәйітті бір қырынан, аяқ-қолын бауырына жинап жерлеу және шалқалатып жерлеу дәстүрі қатар кездеседі.
  • Қасына қару-жарақ, әшекей бұйымдар қою жиі ұшырасады.
  • Қыш ыдыстардың саны кей қабірлерде 6–8 данаға дейін жетеді.

Негізгі кесене кешендері

Беғазы–Дәндібай мәдениетінің кесенелері күрделі сәулет өнері ескерткіштері қатарына жатады. Олардың ішінде Ақсу-Аюлы, Бұғылы, Беғазы, Дәндібай, Ортау және басқа да нысандар ерекше аталады.

Нұра мен Атасу кезеңдері: өтпелі белгілер және әлеуметтік өзгерістер

Беғазы–Дәндібай мәдениетіне өтпелі кезеңде (әсіресе Атасу дәуірінде) халық санының артқаны жерлеу орындарының көптігімен дәлелденеді: кейбір өңірлерде бір жерден жүзден аса зират кездеседі. Осы уақыттан бастап қоғам ішінде мүліктік теңсіздік белгілері айқынырақ көріне бастайды.

Мүліктік теңсіздік және патриархалдық отбасының қалыптасуы

Кей қабірлерден өте жұпыны заттар ғана табылса, енді бір жерлеулерден алтынмен қапталған және қола әшекейлер көптеп шығады. Бұл — беделді топтардың бөлектене бастағанының айғағы.

Аталас жақын туыстардан құралған үлкен патриархалдық отбасының бөлінуін Айшуақ кешені жақсы көрсетеді: бір үлкен зиратқа бірнеше адам жерленіп, кейін қайтыс болғандары сол қоршауға жапсарлас жерленген. Мұндай дәстүрдің жаңғырығы кейінгі қазақ жерлеу ғұрыптарында да байқалады.

Қыш ыдыстардағы айырмашылық

  • Нұра кезеңі: иығы дөңгеленген, өрнек мойыннан бүйірге дейін біртұтас.
  • Атасу кезеңі: мойыннан бүйірге ауысар тұсы тіктеу; өрнек мойнында, орта белінде, кейде түбінде бедерленеді.

Өтпелі дәуір нышандары

  • Биіктігі 1–1,5 м болатын оба-қоршаулардың пайда болуы.
  • Ірі гранит тастармен көмкерілген ірі жерлеу орындары.
  • Қысқа тұрқы, шар тәрізді томпайған бүйірі, түбі тегіс қыш ыдыстар.

Мінәжат орындары

Атасу кезеңінде қорымдар мен қоныстар маңында өлгендерге мінәжат ететін арнайы орындар қалыптасты. Олардың диаметрі 1,5–3 м аралығында болып, айналасы ірі тастармен көмкерілген. Шығыс жағынан келетін жолға тас төселген. Мінәжат орнынан органикалық қалдықтар (сүт тағамдарының шіріндісі болуы мүмкін) және әр түрлі құралдар табылған.

Символикалық жерлеу

Беласар кешенінде қабір ішінде төрт ыдыс және ғұрыптық заттар болғанымен, адам сүйегі табылмаған. Бұл — алыста қаза тауып, сүйегі жеткізілмеген адамға арналған символикалық жерлеу болуы ықтимал. Мұндай ғұрып кейінгі дәуірлерде де кездескен және оның жаңғырығы қазақ дәстүрінде де сақталған.

Қоныстар, тұрғын үйлер және шаруашылық

Соңғы қола дәуірінде бұл өңірде ірі елді мекендер қалыптасты: Кент, Бұғылы, Шортанды-бұлақ, Қарқаралы, Ақкезең, Ұлытау және т.б. Қоныстардың жанында 3–5 шағын мекендердің шоғырлануы да байқалады.

Тұрғын үй түрлері

  • Тас іргелі, 4–6 бөлмелі үйлер
  • 1–2 бөлмелі жеркепелер
  • Киіз үй пішіндес жеңіл құрастырмалы үйлер

Қоныстың жоспарлануы

Қоныстар көбіне өзен жағасына, жайылымы мол мүйіске немесе көл маңына орналасқан. Үйлер саны әдетте 6–10-нан 20-ға дейін жеткен. Өзен бойында үйлер бір-екі қатар болып тізілсе, мүйістегі үйлердің ортасында кең алаң-қотан қалдырылған.

Кәсіп және өндіріс

  • Мыс балқыту, руда өндіру
  • Қыш ыдыс жасау
  • Егіншілік және мал шаруашылығы

Керамика: тұрмыстық және ғұрыптық айырмашылық

Қоныстардан табылған тұрмыстық көзелердің өрнегі көбіне таяқшамен батыңқы сызылып түсірілген қарапайым геометриялық мотивтерден тұрады: қиғаш және көлбеу сызықтар, шырша тәрізді өрнектер, «тырнақ», «шекілдеуік», жарты ай пішіндері, мойын мен ернеуге жапсырылған белдемшелер.

Ал қабір ішіне қойылған ыдыстардың пішімі мен өрнегі әлдеқайда күрделі: қыл мойынды құмыралар, шығыңқы бүйірлі кесе-тәрізді ыдыстар, тостағандар. Олар сүйек қалыпшалармен бедерленіп, сәнді нақышпен әсемделген.

Наным-сенімдер және символика

Беғазы–Дәндібай мәдениетін жасаған тайпалар андрондықтар сияқты табиғат күштеріне — күнге, отқа, суға және басқа құбылыстарға табынған. Сонымен бірге күнкөрістің негізгі өзегіне айналған жылқы, қой, түйе сияқты үй жануарларын, сондай-ақ қасқыр, аю секілді жыртқыштарды қадірлеу және оларға табыну ғұрыптары кеңіген.

Тас мүсіндер

Құрмет тұтқан жануарлардың тастан қашалған бейнелері зираттар мен қоныстар маңына орнатылған. Мұндай нысандар Қойшоқы, Ақсу-Аюлы, Қызыларай сияқты жерлерден белгілі.

Әлеуметтік ұйым және аймақаралық байланыстар

Бұл мәдениеттің тұрғындары әлеуметтік дамудың жоғары сатысына көтерілді: беделді рубасылар басқарған, діни наным-сенімі қалыптасқан, саяси-әкімшілік орталықтары айқындалған қауымдар пайда болды. Өндіріс пен өндіргіш күштердің дамуы оларды алғашқы мемлекеттік бірлестік құру деңгейіне жақындатты.

Сонымен қатар олар өздеріне туыс тайпалармен тығыз саяси-экономикалық байланыста болды: Оңтүстік Оралдағы Замарев мәдениетімен, Алтай мен Енисей өңіріндегі Қарасуық мәдениетімен ықпалдастық байқалады.

Егіншілік, металлургия және тұрмыстық жаңалықтар

Қазақстан аумағында егіншілік неолиттен бері дамыған. Мысалы, Шығыс Қазақстандағы Усть-Нарым қонысынан табылған қыстырма орақтар егіншілік дәстүрінің ертеден болғанын дәлелдейді. Астық өңдеуге арналған тас құралдар — келі, келсап, тоқпақ, астық түйгіштер кең қолданылған.

Егіншілік құралдары мен дақылдар

Бастапқыда егін оруда пышақ пайдаланылса, соңғы қола дәуірінде қола және мыс орақ, шалғы түрлері кең тарады. Негізгі дақылдар ретінде бидай, қарабидай, тары егілген.

Кен өндірісі мен ресурстық база

Мал шаруашылығы мен егіншілікпен қатар руда өндіру шешуші рөл атқарды. Қазақстан жеріндегі мыс, қалайы және алтын кендерінің мол қоры металлургияның өркендеуіне қолайлы жағдай жасады.

Киім тоқу және тері өңдеу

Мал шаруашылығы азықпен бірге киім-кешек пен аяқ киімге де негіз болды. Жүн түту, иіру үшін ұршық және қарапайым тоқыма станоктары пайда болды. Адамдар теріні өңдеп тон, тымақ секілді киім түрлерін киді; жүн киімдер қойдың биязы жүні мен ешкінің түбітінен тоқылды.

Қару-жарақ және айырбас

Қола дәуірінде жауынгерлік қарулар жетілдірілді: найза, күрзі, дүмі шығыңқы балта, шот, кей жауынгерлерде қанжар болды. Азық-түлік пен өнімнің артуы айырбасты күшейтіп, байлықтың қорлануына жол ашты.

Қоғамдық қатынастардың өзгеруі: еңбек бөлінісі және меншіктің пайда болуы

Мал шаруашылығының қарқынды дамуы қоғамдық алғашқы ірі еңбек бөлінісін туғызды: бір бөлігі негізгі кәсібі ретінде бақташылыққа мамандана бастады. Егіншілік көлемі ұлғайып, шаруашылық күрделенді. Нәтижесінде матриархаттық белгілер әлсіреп, патриархаттық-рулық қатынастар күшейді.

Патриархалдық-отбасылық қауымның эволюциясы

Ерте кезеңдерде патриархалдық қауымдар әке жағынан туыс 4–5 ұрпақтан құралып, аумағы шамамен 200 шаршы метр немесе одан да кең үлкен үйлерде бірге тұрды. Бір қоныс осындай бірнеше үйден тұратын.

Отбасылық қауым — отбасылық-өндірістік ұжым болды: өндіріс құралдары мен өнім бастапқыда ортақ меншік саналды. Алайда соңғы қола дәуірінде материалдық жағынан күшейген қауымдардың оқшаулануы үдеп, алғашқы қауымдық құрылыс ыдырай бастады да, отбасылық меншіктің алғышарттары қалыптасты.

Қорытынды ой

Беғазы–Дәндібай мәдениеті — тек ескерткіштер мен бұйымдар жиынтығы емес, қоғамдағы билік, дәулет, ғұрып, өндіріс және дүниетанымның өзгерісін айқын көрсететін тарихи кезең. Соңғы қола дәуірінің соңына қарай ортақ қауымдық негіз әлсіреп, отбасылық меншік пен әлеуметтік жіктелу күшейе түсті.