Төлемнің мерзімділік қағидасы
Кіріспе
Қолма-қол ақшасыз айналыс — ақша айналымының құрамдас бөлігі. Ол қолма-қол ақшаны пайдаланбай-ақ, яғни бір шоттан екіншісіне ақша аудару немесе борыштарды өзара есепке алу арқылы жүзеге асырылатын төлемдердің жиынтығын білдіреді.
Қолма-қол ақшасыз айналымның түрлері
- Тауарлық айналым — қоғамдық жиынтық өнімнің өндірілуі мен сатылу процесін тікелей көрсетеді.
- Тауарға қатысы жоқ айналым — табысты қалыптастыру, бөлу және қайта бөлу, кредит, сақтандыру және өзге де тауарға тікелей қатысы жоқ төлемдер.
Тауарлық айналымға кіретін төлемдер
Бұл санатқа халықтың, кәсіпорындардың, ұйымдар мен мекемелердің тауарлар және көрсетілген қызметтер үшін қолма-қол ақшасыз аударым арқылы жүргізетін төлемдері жатады.
Тауарға қатысы жоқ төлемдерге мысалдар
- Еңбекақыдан ұсталатын салықтар
- Тұрғын үй-коммуналдық және тұрмыстық қызметтер
- Пошталық қызметтер төлемдері
- Кредитті өтеу және басқа төлемдер
Ақша айналысын оңтайландыру, айналымды жеделдету және тасымалдау шығындарын азайту үшін қолма-қол ақшасыз есеп айырысу аясын кеңейтіп, оны жүйелі түрде жетілдіру қажет.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың рөлі
Қайда қолданылады?
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу кәсіпорындар мен ұйымдардың арасында, сондай-ақ олардың жоғары тұрған ұйымдарымен, мемлекетпен және қаржы-кредит мекемелерімен өзара есеп айырысуларда кеңінен қолданылады.
Халықпен есеп айырысу үрдісі
Бүгінгі күні халықпен есеп айырысуда қолма-қол ақшаның үлесі азаюда: еңбекақы төлеу, коммуналдық және пошталық төлемдер, күнделікті сатып алулардың едәуір бөлігі банк аударымдары мен төлем карталары арқылы жүзеге асырылады.
Нәтиже
Бұл өзгерістер қолма-қол ақшаға тәуелділікті төмендетіп, қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың үлесін арттыруға мүмкіндік береді.
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысудың артықшылықтары
Қаржы жүйесіне әсері
- Банк жүйесінің кредиттік ресурстарын арттырып, кредит қатынастарын дамытуға ықпал етеді.
- Айналымға қажетті қолма-қол ақша көлемін қысқартады.
Тиімділік және шығындар
- Трансакциялық шығындарды азайтады (банкноттар мен тиындарды басып шығару, сақтау, тасымалдау, санау).
- Есеп айырысуды және қаражат айналымын жеделдетіп, банктік операциялардың дәлдігін күшейтеді.
Кәсіпорынның төлем қабілеті
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу барысында шаруашылық субъектілерінің төлем қабілеті артып, келісімшарттық міндеттемелерді орындау мүмкіндігі кеңейеді. Нәтижесінде қаржылық тұрақтылық күшейіп, қызметтің тиімділігі мен пайдалылығы жоғарылайды.
Бұл артықшылықтар есеп айырысу тәртібі тұрақты әрі үздіксіз сақталған жағдайда ғана толық іске асады.
Қолма-қол ақшасыз айналымды ұйымдастыру қағидалары
Таңдау еркіндігі қағидасы
Төлеуші банкті және қолма-қол ақшасыз есеп айырысу түрін еркін таңдауы тиіс. Бұл клиентке қызмет көрсету мәдениеті жоғары, операцияларды жылдам әрі дәл орындайтын банкті таңдауға, сондай-ақ келісімшарт талаптарын қамтамасыз ететін есеп айырысу құралын дұрыс іріктеуге мүмкіндік береді.
Төлемге келісім беру қағидасы
Төлем төлеушінің келісімімен жүзеге асуы керек: төлеуге келісім бергені немесе бермегені туралы ақпарат міндетті түрде тіркеледі. Банк төлемдерді белгіленген кезекпен және шоттағы қаражат көлемі шегінде орындайды.
Бұл талап төлемнің қамтамасыз етілу қағидасын (төлеушінің өтімділігі қағидасын) білдіреді.
Төлемнің мерзімділік қағидасы
Қаражат алушы төлемнің келісімшартта көрсетілген мерзімде өзінің шотына уақытылы түсуіне мүдделі. Төлемді дер кезінде алу есеп айырысу қатынастарының тұрақтылығы үшін шешуші мәнге ие.
Жауапкершілік және бақылау қағидасы
Есеп айырысудың үздіксіз жүруін бақылау және барлық қатысушылардың келісімшарт міндеттемелерін сақтауына мүліктік жауапкершілік белгілеу маңызды. Қағидалар өзара тығыз байланысты: біреуінің бұзылуы басқаларына да әсер етеді.
Есеп айырысу құжаттары және құжат айналымы
Негізгі құжаттар
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысулар банктерге берілетін есеп айырысу құжаттары негізінде жүргізіледі. Негізгілері:
- төлем тапсырмалары;
- айырысу чектері.
Құжаттардың қозғалысы мен құжат айналымы
Есеп айырысу құжаттарының қозғалысы — құжаттардың есеп айырысудың басталуынан аяқталуына дейін қозғалыс пункттері бойынша жүйелі өтуі.
Құжат айналымы — құжаттардың қозғалысына кететін уақытпен қатар, есеп айырысуға қатысты операциялардың орындалу уақытын да қамтитын кең ұғым.
Банктік шоттар және есеп айырысуды ұйымдастыру
Шоттар түрлері
Қолма-қол ақшасыз есеп айырысу жеке және заңды тұлғалардың өздеріне ашылған шоттары арқылы жүргізіледі. Негізгі шоттар:
- есеп айырысу шоты
- ағымдағы шот
- депозиттік шот
- валюталық шот
Шоттар жай немесе контокорренттік ағымдағы болуы мүмкін. Есеп айырысу, депозит және валюталық шоттар меншік нысанына қарамастан барлық заңды тұлғаларға ашылады. Ал ағымдағы, депозит және валюталық шоттар коммерциялық қызметпен айналыспайтын заңды және жеке тұлғаларға да ашылуы мүмкін.
Банктік шот келісімшарты
Есеп айырысу қызметін көрсету үшін банк пен клиент арасында банктік шот келісімшарты жасалады. Бұл — екіжақты, дербес азаматтық-құқықтық келісім.
Корреспонденттік шоттар
Банктер мен басқа кредит мекемелері өзара есеп айырысу үшін бір-бірінде корреспонденттік шот ашады. Сондай-ақ бекітілген келісімшарт негізінде ҚР Ұлттық банк мекемелерінде де шот ашуға құқылы.
Банкаралық есеп айырысу және клиринг
Ірі сомалар
Белгілі бір мерзімде аса ірі ақша сомаларын аудару бойынша банкаралық есеп айырысулар жалпы негізде және нақты уақыт режимінде жүзеге асырылуы мүмкін. Аса ірі соманың шегін Ұлттық банк айқындайды.
Ұсақ және мерзімді емес төлемдер
Мұндай төлемдер бойынша есеп айырысу клиринг негізінде, екіжақты немесе көпжақты өзара есепке алу арқылы жүргізілуі ықтимал.
Клирингтің мәні
Клиринг — тауарлар мен қызметтер бойынша талаптар мен міндеттемелерді өзара есепке алуға негізделген қолма-қол ақшасыз есеп айырысу тәсілі. Ол төлем хабарламаларын тапсыру, салыстыру, бекіту және түпкілікті қалдықты анықтау процестерін қамтиды.
Корреспонденттік қатынастардағы операциялар
Клиентке қызмет көрсетуге байланысты операциялар — банк-корреспонденттегі шот бойынша төлемдерді жүргізу және бір банктің екіншісіне тапсырма беруі арқылы орындалатын базалық коммерциялық және өзге операциялар.
Шетелдік банктердің қатысуымен жүзеге асатын операциялар — еркін айырбасталатын валюталарды сату-сатып алу. Бұл операциялар кассалық (төлем дереу) және мерзімді (төлем кейінірек) түрлерге бөлінеді.
Қорытынды
Қолма-қол ақшасыз айналыс экономикалық қатынастарды жеделдетіп, төлем тәртібін нығайтады және қаржы жүйесінің тиімділігін арттырады. Оның тұрақты жұмыс істеуі ұйымдастыру қағидаларын сақтауына, есеп айырысу құжаттарының дұрыс жүргізілуіне және банктік инфрақұрылымның сапасына тікелей байланысты.
Қолданылған әдебиеттер
Берілген мәтінде әдебиеттер тізімі нақты көрсетілмеген. Қажет болса, пайдаланылған дереккөздерді авторы, атауы, басылымы және жылы бойынша толық рәсімдеп енгізуге болады.