Қазақша рефераттар

Аралық соттың құрамы

Аралық судьяларға қойылатын талаптар

Аралық сот судьяларына қойылатын талаптар ҚР-ның «Аралық соттар туралы» заңында айқындалған. Аралық судья болып сайлануы (тағайындалуы) үшін үміткер:

  • қажетті білімі бар, жоғары білімі болуы;
  • жиырма бес жасқа толуы;
  • аралық судьяның міндеттерін орындауға келісім беруі;
  • тараптардан тәуелсіз болуы және істің нәтижесіне мүдделі болмауы тиіс.

Біліктілікке қатысты ерекше талаптар

  • Дау жеке-дара шешілсе, аралық судьяның жоғары заңгерлік білімі және заңгерлік мамандық бойынша кемінде 2 жыл жұмыс өтілі болуы тиіс.
  • Дау алқалы түрде қаралса, аралық сот құрамының төрағасында жоғары заңгерлік білім болуы тиіс.

Аралық судьялыққа кандидаттарға қойылатын талаптарды тараптар сот құрамын қалыптастыру кезінде тікелей айқындай алады немесе бұл талаптар тұрақты жұмыс істейтін аралық соттардың ережелерімен (регламенттерімен) белгіленеді.

Кім аралық судья бола алмайды

Төмендегі жағдайлардың бірі орын алса, тұлға аралық судья бола алмайды:

  1. Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленген тәртіппен құзыретті соттың судьясы болып сайланған немесе тағайындалған болса.
  2. Сот тәртібімен әрекетке қабілетсіз немесе әрекет қабілеті шектеулі деп танылса.
  3. Соттылығы алынбаған немесе өтелмеген болса, не қылмыс жасады деп айып тағылса.
  4. Мемлекеттік қызметші, ҚР Парламентінің депутаты, мәслихат депутаты (қызметін тұрақты негізде немесе мемлекеттік бюджет есебінен ақысы төленетін негізде жүзеге асыратын), сондай-ақ әскери қызметші болса.

Аралық соттың құрамын қалыптастыру

Аралық соттың құрамы аралық судьяларды (немесе аралық судьяны) сайлау (тағайындау) арқылы қалыптастырылады. Тұрақты жұмыс істейтін аралық сотта бұл тәртіп регламентте белгіленеді. Ал нақты дауды шешуге арналған құрам тараптар келісілген тәртіппен құрылады.

Үш судьядан тұратын құрам

Әр тарап бір аралық судьяны сайлайды, ал сайланған екі судья үшінші судьяны сайлайды.

Егер тараптардың бірі өтініш алған күннен бастап 15 күн ішінде судья сайламаса немесе екі судья 15 күн ішінде үшінші судьяны сайламаса, аралық соттағы іс жүргізу тоқтатылып, дау құзыретті соттың қарауына берілуі мүмкін.

Жеке-дара қарау

Бір тарап екінші тарапқа судьяны сайлау туралы ұсыныс жасағаннан кейін тараптар 15 күн ішінде келісіп судьяны сайлауы тиіс.

Егер көрсетілген мерзімде аралық судья сайланбаса, аралық сотта іс жүргізу тоқтатылып, дау құзыретті соттың шешуіне берілуі мүмкін.

Аралық судьядан бас тарту (қарсылық білдіру)

Егер аралық судья ҚР-ның «Аралық соттар туралы» заңының 11-бабы талаптарына сәйкес келмесе, тараптар судьядан бас тарту туралы мәлімдей алады. Судья болуға ұсынылған тұлға бас тартуға негіз болатын мән-жайлардың бар-жоғын алдын ала хабарлауы тиіс.

Маңызды қағида

Егер мұндай мән-жайлар істі қарау барысында туындаса, аралық судья тараптарға дереу хабарлап, өздігінен бас тартатынын мәлімдеуі керек. Тарап өзi сайлаған судьядан бас тартуды тек бас тартуға негіздер кейін белгілі болған жағдайда ғана мәлімдей алады.

Тұрақты жұмыс істейтін аралық сотта бас тарту рәсімі регламентпен белгіленуі мүмкін. Нақты дауға арналған аралық сотта тараптар бұл рәсімді өзара келісіп бекіте алады. Егер рәсім келісілмесе және регламентте көрсетілмесе, тарап бас тарту туралы дәлелді жазбаша өтінішті құрам қалыптасқанын және бас тартуға негіздер барын білген күннен бастап 5 күн ішінде беруі тиіс.

Өтінішті қарау мерзімдері

  • Егер бас тарту мәлімделген судья өздігінен бас тартпаса немесе екінші тарап келіспесе, құрамдағы судьялар мәселені жазбаша өтініш алынған сәттен бастап 10 күн ішінде шешеді.
  • Дауды жеке-дара қарайтын аралық судьяға қатысты бас тарту туралы мәселені сол судьяның өзі шешеді.

Судьяның өздігінен бас тартуына, заңда көзделген негіздер бойынша бас тартуына немесе судья қайтыс болған жағдайда, тараптардың келісімімен оның өкілеттіктері тоқтатылуы мүмкін. Аралық судьяның өкілеттіктері нақты іс бойынша шешім қабылданғаннан кейін тоқтатылады. Заңның 37–40-баптарында көзделген жағдайларда өкілеттіктер қайта басталып, тиісті іс жүргізу әрекеттері жасалған соң қайта тоқтатылады.

Өкілеттіктер тоқтатылған жағдайда, ауыстырылатын судья бұрынғы судьяны сайлау (тағайындау) кезінде қолданылған ережелерге сәйкес сайланады (тағайындалады).

Іс жүргізуді қозғау және тараптарды хабардар ету

Аралық сот талап-арызды қабылдағаннан кейін өз ережесіне (регламентіне) немесе Қазақстан Республикасының азаматтық іс жүргізу заңнамасының нормаларына сәйкес аралық сотта іс қарауды қозғау туралы ұйғарым шығарады. Тараптарға істің қаралатын орны туралы хабарланып, жауапкерге талап-арызға жазбаша пікір беру ұсынылады.

Талап-арызды қайтару негіздері

Аралық сот төмендегі жағдайларда талап-арызды қайтаруы мүмкін:

  1. тараптар арасында аралық келісім болмаса;
  2. аралық келісімге қатысушы емес үшінші тұлғалардың мүдделері қозғалса;
  3. талап қою аралық келісімде көзделмеген аралық сотқа берілсе;
  4. талап-арызға қол қоюға немесе оны беруге өкілеттігі жоқ адам қол қойса немесе берсе;
  5. талапкер талап-арызды қайтару туралы өтініш берсе;
  6. осы немесе басқа аралық соттың іс жүргізуінде сол тараптар арасындағы, сол нысана және сол негіздер бойынша іс болса.

Қарсы талап қою және есепке алу

Қарсы талап талапкердің талаптарымен өзара байланысты болған кезде, сондай-ақ аралық сот оны аралық келісімге сәйкес қарай алатын жағдайда, жауапкер қарсы талап қоюға құқылы. Егер тараптар өзге мерзімді келіспесе, қарсы талап аралық сот шешім қабылдағанға дейін, іс қарау барысында берілуі мүмкін.

Нормативтік талап

Қарсы талап ҚР-ның «Аралық соттар туралы» заңының 22-бабы 2-тармағы талаптарына сай болуы тиіс.

Есепке алу мүмкіндігі

Егер тараптар өзгеше уағдаласпаса, жауапкер азаматтық заңнама талаптарын сақтай отырып, қарсы талапты есепке алуды талап ете алады.

Талапкер аралық соттағы іс қарау регламентінде немесе ережелерінде көзделген тәртіппен және мерзімдерде қарсы талапқа қарсылықтарын ұсынуға құқылы.

Тараптардың құқықтары

Аралық сотта іс қарауға қатысушы тараптардың құқықтары мыналарды қамтиды:

  • іс материалдарымен танысу, үзінділер жазып алу және көшірмелер түсіру;
  • дәлелдемелерді ұсыну;
  • өтініш білдіру және аралық судьялардан бас тарту;
  • процеске қатысушыларға сұрақ қою, ауызша және жазбаша түсініктеме беру;
  • процесс барысында туындайтын барлық мәселелер бойынша өз дәлелдерін келтіру;
  • екінші тараптың өтінімдеріне және дәлелдеріне қарсылық білдіру;
  • аралық сот отырысының хаттамасымен танысу және жазбаша ескертпелер беру;
  • құзыретті сот алдында аралық сот шешімін мәжбүрлеп орындату туралы өтініш беру;
  • заңда белгіленген жағдайларда аралық сот шешіміне шағымдану.

Аралық сот шешімінің міндеттілігі

Аралық келісім жасасқан тараптар аралық соттың шешімін орындауға міндеттенеді. Тараптар да, аралық сот та шешімнің заң тұрғысынан орындалуын қамтамасыз ету үшін қажетті күш-жігерін жұмсауы тиіс.

Шешім қабылдау тәртібі

Істің мән-жайы толық зерттелгеннен кейін аралық сот шешімді құрамдағы аралық судьялардың көпшілік даусымен қабылдайды. Шешім аралық сот отырысында жарияланады.

Жариялау және дәлелді шешім

Аралық сот шешімнің тек қарарлық бөлігін жариялауға құқылы. Мұндай жағдайда, егер тараптар шешімді жіберу мерзімін келісіп бекітпесе, қарарлық бөлік жарияланған күннен бастап 30 күн ішінде тараптарға дәлелді шешім жіберілуі тиіс.

Айрықша пікір

Көпшілік шешімімен келіспеген судья айрықша пікірін мәлімдеуге құқылы; ол шешімге қоса тіркеледі. Тараптар айрықша пікірмен таныса алады.

Аралық сот қажет деп таныса, «Аралық соттар туралы» заңның 27-бабы 3-тармағының талаптары сақталған жағдайда, шешім қабылдауды кейінге қалдырып, тараптарды қосымша отырысқа шақыруы мүмкін.

Бітімгершілік келісім және «келісілген жағдайлардағы шешім»

Егер іс қарау барысында тараптар дауды Қазақстан Республикасының заңнамасына қайшы келмейтін және басқа тұлғалардың құқықтары мен заңды мүдделерін бұзбайтын бітімгершілік келісім арқылы реттесе, аралық сот тараптардың өтініші бойынша іс жүргізуді тоқтатады. Қарсылық болмаған жағдайда, бұл реттеу аралық соттың келісілген жағдайлардағы шешімі ретінде рәсімделеді.

Құқықтық салдары

Келісілген жағдайлардағы шешім заңның 35-бабы талаптарына сай шығарылады және оның аралық сот шешімі болып табылатыны көрсетіледі. Мұндай шешімнің даудың мәні бойынша шығарылған кез келген шешіммен бірдей мәртебесі және күші бар.

Аралық соттың шешімі аралық сотта іс қарау орнында қабылданған болып есептеледі және оған аралық судья (судьялар) қол қойған күні күшіне енеді.